Δίκαια ο αιώνας που μας πέρασε χαρακτηρίστηκε ως ο αιώνας της εκκλησιολογίας. Οι μεγάλες κοινωνικές, επιστημονικές και τεχνολογικές ανακατατάξεις, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, η ανάδειξη των προβλημάτων του τρίτου κόσμου, οδήγησαν τις «εκκλησίες» σε αναστοχασμό, αυτοκριτική και δραστηριοποίηση, αναζητώντας δρόμους συνεργασίας και συναντίληψης, αλληλοκατανόησης και συμπόρευσης, που φθάνει μέχρι και τη συζήτηση για ένωση, εάν και εφόσον οι συνθήκες “και κυρίως αυτές που αφορούν ζητήματα πίστεως” το επιτρέψουν. Ακόμη και το φαινόμενο της «επιστροφής της θρησκείας» στο σύγχρονο κόσμο, ως αποτέλεσμα των αδιεξόδων της ύστερης νεωτερικότητας, στάθηκε παράγοντας ενεργοποίησης του κοινωνικού ρόλου των Εκκλησιών, αλλά κυρίως και κατεξοχήν, παράγοντας ανανοηματοδότησης της αυτοσυνειδησίας τους. Κατανοήθηκε, για παράδειγμα, πως η αφηρημένη θεολογία και η εκκλησιολογία χωρίς αντίκρισμα στη ζωή, με ατομικιστικές κατανοήσεις και πρακτικές αναδείχθηκε από τα πράγματα ατελέσφορη και οδηγήθηκε ανεπιστρεπτί στο παρελθόν.

Αναντίρρητα η Ορθόδοξη Θεολογία, στο πρόσφατο σχετικά παρελθόν, επεξεργάστηκε με αρκετή επιτυχία βασικές διαστάσεις της περί Εκκλησίας θεολογίας.

α) η επανεύρεση της έννοιας της Εκκλησίας ως σώματος Χριστού σε αντίθεση με την καθιδρυματική κατανόησή της

β) η προβολή της συνοδικότητας ως βασικής διάστασης της Εκκλησίας, επισημαίνοντας τόσο τη δημοκρατική όσο και κυρίως τη διάσταση της ενεργούς προσωπικής συσσωμάτωσης στο ευχαριστιακό σώμα και,

γ) η προβολή της ανεπανάληπτης αξίας της ελευθερίας κάθε ανθρώπου ως προσώπου και της κοινωνίας μεταξύ των πιστών.

Είναι ασφαλώς απόλυτη ανάγκη, σε κοινωνίες πολυπολιτισμικές και μετανεωτερικές, το σώμα της Εκκλησίας ως το πλήρωμα κλήρου και λαού, να είναι σε διαρκή ετοιμότητα αυτοκριτικής και επανεξετάσεως της ιστορικής κακοήθειας, που με τη μορφή της εκκοσμίκευσης, της εξουσιαστικής αντίληψης και θεσμικής γραφειοκρατίας, επεσώρρευσαν οι αιώνες και στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Ποιος π.χ. αρνείται ότι σήμερα στην Ελλάδα σώμα ενορίας και επισκοπής δεν υπάρχει; Οι ονομασίες δηλώνουν μόνο χωροταξικά σχήματα για την εξυπηρέτηση ελεγκτικών και διοικητικών αναγκών. Επιτέλους, η συμμετοχή του λαού στην λατρεία, στην κατανόηση της γλώσσας της, στη διοίκηση και το συνοδικό θεσμό, η οικείωση των σχέσεων ποιμένων-ποιμνίου, η ανασυγκρότηση των ενοριών, η ευχαριστιοκεντρική κατανόηση των διακονημάτων, το ζήτημα της γυναικείας παρουσίας και συμμετοχής, η συμμετοχικότητα στην εκλογή και την εν Αγίω Πνεύματι ανάδειξη του ι. κλήρου κ. ά., αποτελούν βασικές εκκλησιολογικές παραμέτρους που νηφάλια πρέπει να επανατοποθετηθούν και θεολογικά να συζητηθούν.

Αυτό το σκοπό έρχεται να υπηρετήσει το χειμερινό πρόγραμμα της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών στη φετινή σειρά μαθημάτων με θέμα: Η συμμετοχή των λαϊκών στη ζωή της Εκκλησίας, και με επιμέρους ενότητες όπως: η λειτουργική αναγέννηση και το αίτημα της συμμετοχής των λαϊκών, το λειτούργημα του επισκόπου στο μυστήριο της Εκκλησίας, η λειτουργία των χαρισμάτων στο σώμα της Εκκλησίας, η αγαμία του κλήρου και οι απαρχές της ιεραρχικής εκκλησιολογίας, το θεσμικό και χαρισματικό στοιχείο στην ορθόδοξη εκκλησιολογία, η ιερωσύνη των λαϊκών, ο λαός του Θεού στη βιβλική παράδοση, βαπτισματική θεολογία και «βασίλειον ιεράτευμα», το λαϊκό στοιχείο στη συνοδική παράδοση της Ορθοδοξίας, η συμμετοχή των γυναικών στη ζωή της Εκκλησίας κ. ά.