του Δημήτρη Μόσχου, Δρ.Θεολογίας, Μ.Α Βυζαντινολογίας, Θεολόγου καθηγητή στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

Σάββατο 24 Φεβρουαρίου 2001

α. Το πρόβλημα

Το ερευνητικό ζήτημα με το οποίο ασχολείται η παρουσίαση αυτή είναι : είναι ο μοναχισμός ένα ατομικό κατόρθωμα-τεχνική ένωσης με το Θεό, που προϋποθέτει φυγή από τον κόσμο, ή είναι μια συλλογική πραγματικότητα ένωσης με το Θεό δια του Χριστού, δηλαδή δημιουργία ενός άλλου κόσμου, μιας κοινωνίας όπου βιούνται τα έσχατα; Ένα τέτοιο ερώτημα επιμερίζεται σε διάφορους τομείς της μοναχικής ζωής : π.χ. οι σχέσεις πλουσίων και φτωχών αναδιατάσσονται με βάση την παύλεια λογική Γαλ. 3, 26-29 (εν Χριστώ ούκ ένι δούλος ή ελεύθερος" κττ.) ή ο πλούτος πρέπει να αποβληθεί ως ατομικό εμπόδιο που εμποδίζει το νου να ενωθεί με το Θεό; ο ασκητής ζει την Ισάγγελον πολιτεία επειδή ο νους του είναι μονίμως προσκολλημένος στη θεωρία του Θεού, η επειδή δεν χαρακτηρίζεται από τους κοινωνικούς δεσμούς του κόσμου (πατρότητα, συγγένεια, συζυγία κλπ.);ως άνθρωπος του Θεού (θειος ανήρ) και προφήτης αποδέχεται το ρόλο του διαμεσολαβούντος θείου πλάσματος, όπως τον έβλεπε η αιγυπτιακή κοινωνία, δηλ. όπως στους αιώνες των Γνωστικών, ή βλέπει τον εαυτό του ως μέλος της εσχατολογικής κοινωνίας εν Χριστώ; το σώμα είναι κάτι κακό ή έστω υπερβατέο, ή θα αφθαρτοποιηθεί στα έσχατα;

β. Το εσχατολογικό στοιχείο

Ασχολούμενοι μόνο με τον αιγυπτιακό μοναχισμό βλέπουμε ότι σε χαρακτηριστικά έργα, όπως η " Ιστορία των κατ' Αίγυπτον μοναχών" (συγρ. το 397) και η " Λαυσαϊκή Ιστορία" του Παλλάδιου Ελενουπόλεως (συγρ. περι το 420), οι ασκητές παρουσιάζονται ως συνεχιστές των αποστολών και των προφητών (ιδίως του Ηλία), η μοναστική κοινότητα ως συνέχεια της πρώτης χριστιανικής κοινότητας (με σαφείς αναφορές στα σχετικά χωρία των Πράξεων), ο πολιτισμός της ερήμου ως εκπλήρωση παλαιοδιαθηκικών προφητειών με μεσσιανικό και εσχατολογικό περιεχόμενο (Ησαΐας), ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι ασκητές τρέφονται θαυματουργικά στην έρημο από την Πρόνοια του Θεού, κάτι που μας παραπέμπει στην πορεία του εβραϊκού λαού στην έρημο και την τροφή του προφήτη Ηλία. Ιδιαίτερα πλούσιο σε τέτοια στοιχεία είναι ολόκληρο το κεφάλαιο 8 της ιστορίας των κατ' Αίγυπτον μοναχών (διήγηση για τον άββα Απολλώ). Περαιτέρω, βλέπουμε ότι οι ασκητές συμφιλιώνονται με τα θηρία (δείγμα παραδείσιας ζωής)και τέλος, ότι η διαμεσολάβηση προς το Θεό που ζητούν απ' αυτούς οι απλοί άνθρωποι δεν γίνεται όπως γίνεται στους εθνικούς "θείους άνδρες". Αντίθετα, οι χριστιανοί ασκητές επιδιώκουν την κινητοποίηση της εκκλησιαστικής ύπαρξης (πίστης , πράξης, μυστηριακής ζωής) από τους προσευχομένους.

γ. Μοναχισμός και Ευχαριστία.

Η ευχαριστιακή ζωή παίζει έναν κεντρικό ρόλο από την αρχή στη μοναστική ζωή, όχι απλά ως μια ατομική υποχρέωση του ασκητή για να είναι εντάξει" αλλά ως συστατικό στοιχείο της κοινότητας. Είναι γνωστό ότι στη Σκήτη και τα Κελλία η ασκητική ζωή οργανωνόνταν γύρω από την σύναξη του Σαββάτου, όπου, ως φαίνεται, έχουμε κοινό γεύμα ("αγάπη") και Θεία Λειτουργία. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνονται από την Ιστορία των κατ' Αίγυπτον μοναχών, όπου ρητά αναφέρεται ως παλαιά παράδοση η συχνή θεία Ευχαριστία ως βάση για την καθημερινή εκκλησιαστική ζωή. Στη Λαυσαϊκή Ιστορία ο σ. μας δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την οργάνωση του Κυριακού των Κελλίων, όπου υπήρχαν οκτώ πρεσβύτεροι, εκ των οποίων ο ένας μόνο λειτουργούσε και οι άλλοι απλώς προσκαθέζονταν χωρίς να ιερουργούν να δικάζουν ή να κηρύττουν. Στο ίδιο κείμενο μαρτυρείται από παλιά η πρακτική της Θείας Λειτουργίας (στη διήγηση για τον Ναθαναήλ, περιστατικό που πρέπει με τα στοιχεία του κειμένου να τοποθετείται περί το 373). Ταυτόχρονα οι αρχαιολογικές ανασκαφές επιβεβαιώνουν ότι στα Κελλία υπάρχει όντως ένας κεντρικός ναός, στον οποίο προστέθηκε ένας δεύτερος μετά τις μονοφυσιτικές έριδες και μόνο μετά τον 7ο αι. πολλαπλασιάζονται οι εκκλησίες στα συγκροτήματα των επιμέρους σκήτεων. Όλ' αυτά μαρτυρούν για το ευχαριστιακό υπόστρωμα της μοναστικής κοινότητας.

δ. Η επίδραση του Ευαγριανικού μυστικισμού