του Γ. Σκαλτσά, Δρ της Ecole Pratique des Hautes Etudes, (Παρίσι)
Καθηγητή στο Εκκλησιαστικό Λύκειο Πάτμου

Σάββατο 10 Μαρτίου 2001

Η εκ του μη όντος δημιουργία αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο η θεολογία του αγίου Γρηγορίου Νύσσης στηρίζει το γεγονός της κίνησης, το οποίον συνιστά το βασικότερο χαρακτηριστικό του κτιστού κόσμου όπου ανήκουμε και ζούμε. Η ίδια η δημιουργία είναι μια κίνηση, μια μετάβαση από το μη ον στο ον. Αυτό το γεγονός της τρεπτότητας εμποδίζει όλη τη δημιουργία περιλαμβανομένου φυσικά και του ανθρώπου, και ως προς το σώμα του και ως προς την ψυχή του , δηλ. ως προς την βιολογική του ζωή, την βούληση, την επιθυμία του και τον νου του. Ο νους του ανθρώπου είναι τρεπτός, ασταθής και μεταβλητός, πράγμα το οποίο τον καθιστά κατ' αρχήν απροσδιόριστο και απρόβλεπτο κατά την κίνησή του. Η δυναμική αυτή του νου και της ψυχής δεν πρέπει να θεωρηθεί ως ένα ψυχολογικό φαινόμενο, αλλά ως ένα κοινωνικό γεγονός, διότι η ψυχή στα κείμενα των Πατέρων αλλά τηρουμένων των αναλογιών, και της ελληνικής αρχαιότητας, είναι κοινωνικά προσανατολισμένη, καθώς αυτή αποτελεί την αρχή του κοινωνικού πράττειν.

Η απροσδιοριστία κινήσεως του νου γίνεται πιο καθοριστική δεδομένου ότι επιχρωματίζεται από την ελευθερία, βασικό χαρακτηριστικό του κατ' εικόνα. Σύμφωνα με την κλασική αρχαιοελληνική φιλοσοφική σκέψη, η κίνηση και η τρεπτότητα είναι παράγοντες που οδηγούν στη φθίση, την φθορά και των εκμηδενισμό των όντων. Αντίθετα, ο Γρηγόριος Νύσσης θα τονίσει ότι η τρεπτότητα, κατ' αρχήν, αποτελεί μιαν ουδέτερη δυναμική που επικαθορίζεται πάντως από την ελευθερία. Η ελευθερία είναι ο παράγων που προσδιορίζει αν η τρεπτότητα θα είναι γενεσιουργός του είναι ή της καταστροφής. Αυτό σημαίνει ότι η κίνηση δεν ταυτίζεται με την αποσύνθεση αλλά αντιθέτως υπό προϋποθέσεις μπορεί να χρησιμεύσει ως παράγων αύξησης, προόδου και ακμής.

Αν η ελευθερία δεν χρησιμοποιηθεί κατά το θείο θέλημα, όπως αυτό κυρίως αποκαλύφθηκε εν Χριστώ, τότε παράγεται το κακό. Αντίθετα, αν ο άνθρωπος οικειοποιηθεί το θείο θέλημα, τότε σταθεροποιείται στο αγαθό. Όταν λέμε κακό αναφερόμαστε σ' όλες εκείνες τις αιτίες που διασπούν, διαιρούν ή κατακερματίζουν τη ζωή και τον κοινωνικό βίο. Το θείο θέλημα είναι ενοποιό της ζωής γι' αυτό σχετίζεται τόσο με την υπέρβαση του θανάτου όσο και την υπέρβαση των αιτίων που προκαλούν και τροφοδοτούν το κοινωνικό πρόβλημα. Κατά τη σκέψη του Γρηγορίου, ο θάνατος και η κοινωνική αδικία στο σύνολό της αποτελούν είδη του ίδιου γένους.

Αν το είναι ταυτίζεται με την ενότητα και την μονιμότητα και το κακό με την διάσπαση, τότε το κακό παραπέμπει στο μη είναι. Σε σχέση με το Αγαθό που είναι το κυρίως είναι, το κακό δεν υφίσταται αλλά παρυφίσταται. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει, αλλά ότι μάλλον ως επινόηση του ανθρώπου, απαγές και άρριζο μπορεί να αντιμετωπισθεί, δια της εργώδους προσπάθειας και του αγώνα. Το κακό δηλ. ως μη όν δεν είναι μόνιμο ούτε αιώνιο αλλά εξαρτάται ή παράγεται από την χρήση της ελευθερίας του ανθρώπου

Το πρόβλημα επομένως της καταπολέμησης του κακού δεν είναι ηθικιστικό ούτε αποτελεί αντικείμενο αστυνομικών διατάξεων, αλλά συνιστά αίτημα υπερβάσεως της καταστροφής και του εκμηδενισμού του είναι. Έτσι το ζήτημα του πλούτου, της εξουσίας, των κοινωνικών ανισοτήτων, της οικονομικής εκμετάλλευσης ή καταδυνάστευσης δεν αποτελούν επιφαινόμενα της ζωής αλλά ριζώνουν στην ίδια την συγκρότηση του είναι. Σε πλήρη αντίθεση με την επί του παρόντος κυρίαρχη ιδεολογία του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, ο Γρηγόριος θα τονίσει ότι η αποθέωση του κέρδους και του χρήματος αποτελούν πρόδηλες μορφές ειδωλολατρίας.

Αν όμως τα έσχατα ταυτίζονται με το είναι, δηλ. την απόλυτη ενότητα της ζωής, πέραν παντός κατακερματισμού, γίνεται κατανοητό ότι στον βαθμό που απαλείφονται οι παράγοντες της κοινωνικής διάστασης και διάσπασης πραγματοποιούνται κατά ένα μέρος τα Έσχατα. Ο άνθρωπος όμως δεν μπορεί να μεταμορφωθεί μέσα από την κλασική παιδεία της αρχαιότητος (τις λεγόμενες ανθρωπιστικές σπουδές), αλλά έχει ανάγκη από την δια βάθους τμητικότητα του Λόγου του Θεού και την απότιξη των αποστεωμένων δομών δια της θέρμης του Πνεύματος. Όταν δηλ. δια της επεμβάσεως του Λόγου και της επενεργείας του Πνεύματος εκριζώνονται οι υποκειμενικές και αντικειμενικές αντίστοιχα προϋποθέσεις εμφανίσεως του κακού τότε προωθείται η υπόθεση των Εσχάτων. Αυτό σημαίνει ότι τα έσχατα δεν είναι ένα γεγονός το οποίο θα επέλθει απλώς στο τέλος της Ιστορίας, αλλά ένα διαρκώς συντελούμενο γεγονός μέσα στην Ιστορία και δια της Ιστορίας. Επί πλέον, ο άνθρωπος δεν εκλαμβάνεται από το θεό ως ένας παθητικός δέκτης των θείων μεταμορφωτικών ενεργειών, αλλά θεωρείται ως δραστήριος συνεργός στην οικοδόμηση των Εσχάτων.

Υπ ' αυτήν την έννοια, το είναι και τα Έσχατα δεν αποτελούν στατικές πραγματικότητες, αλλά δυναμικά μεγέθη. Πέραν του εργαλειακού και αντικειμενικοποιημένου είναι που καθιέρωσε ο καπιταλισμός, ο Γρηγόριος Νύσσης προτείνει ένα διαρκώς ακμάζον και αυξανόμενο είναι. Η καταπολέμηση του ατομικού και κοινωνικού κακού είναι η συνέχιση της αρχέγονης πράξης της δημιουργίας? ο άνθρωπος καθίσταται υπό του ίδιου του θεού συνδημιουργός με το Θεό, με σκοπό την διαρκή μεταμόρφωση και ανανέωση του κατακερματισμένου κόσμου μας. Η αλλαγή του κόσμου προεκτείνει την αρχική καταβολή της κτίσεως.

Όλη η μέχρι τώρα ανάλυση μας δείχνει τη μεγάλη σημασία που η θεολογία απέδωσε στην Ιστορία και στο ανθρώπινο πράττειν. Η ροϊκότητα και ρευστότητα της τρεπτότητας που ξεκινά από τη δημιουργία, αν σταθεροποιηθεί εν Χριστώ, μετατρέπεται σε μια τόσο εκρηκτική δυναμική ώστε να μετεξελίσσεται σε πρόοδο, αύξηση και άπαυστη πορεία, ενός αγώνα με διαρκώς ατελεύτητη ένταση. Έτσι όχι μόνον καταφάσκεται η τροπή και η κίνηση, αλλά και χρησιμοποιούνται εντέχνως προκειμένου να υπερβαθούν οι διασπαστικές μορφές του κακού. Υπ' αυτήν την έννοια, προτείνεται μια άλλη διατύπωση του οντολογικού προβλήματος που είχε πρωτοαναδείξει η κλασική φιλοσοφία της αρχαιότητας : το ζήτημα δεν είναι να επιτευχθεί η στάση ή η ακινησία ως παράγοντες ενότητας, αλλά να διαφυλαχθεί η ενότητα μέσα στην κίνηση? να παρασχεθεί δηλ. μια εσωτερική δομή στην τρεπτότητα ώστε αντί να συνιστά μια χαώδη κι απελπιστική κίνηση, να αποτελεί αύξηση και πρόοδο. Με άλλα λόγια προτείνεται μια ακίνητη κίνηση, που τελικά ταυτίζεται με την αύξηση της αγάπης. Έτσι καθίσταται δυνατό ο άνθρωπος να ομοιάσει με τον ακίνητο εν τω αγαθώ Θεό, χωρίς να αίρεται η κίνηση. Το θεμέλιο επομένως της κίνησης που είναι ο ίδιος ο Χριστός εξασφαλίζει τη βάση για να ξεδιπλωθεί η κίνηση αμείωτη σε ένταση, δυναμισμό και καινοτομίες.

Δια του χριστιανισμού, τέλος, ανατιμάται το πράττειν και η Ιστορία, συνεχίζοντας τη μεγάλη βιβλική παράδοση του Νόμου και των Προφητών. Τούτο συντελέσθηκε υπό τρεις προϋποθέσεις.

1. κριτική της θεωρητικής γνώσεως που συνιστά το πεδίο της κλασικής μεταφυσικής

2. υπέρβαση του φυσικού κοσμοειδώλου της εποχής, δηλ. αποσύνδεση του θεού από υπερκείμενους και υπερουράνιους τόπους, και

3. καταπολέμηση κάθε είδους μυστικισμού.

Έτσι απορρίπτοντας ο Χριστιανισμός κάθε μεταφυσική θεωρία ή κάθε αρτηριοσκληρυντική τυπολατρεία, ανατίμησε το πράττειν. Το τελευταίο βέβαια δεν μεταπίπτει σε ακτιβισμό διότι αφ' ενός μεν είναι πάντα ανεπαρκές και ανολοκλήρωτο, αφ' ετέρου δεν επιζητεί ποτέ ανταλλάγματα. Θα μπορούσαμε να καταλήξουμε ότι ο Χριστιανισμός είναι μια άνευ βίας ανατρεπτική και επαναστατική ενσωμάτωση στον κόσμο.

Η οντολογία της πράξης και του κοινωνείν μέλλει πάντως να συμπληρωθεί - κι όχι να ολοκληρωθεί - με την τελική Ανάσταση, που θα σημάνει την άρση της διαίρεσης και του χωρισμού στην πληρότητά της.