του Αλέξανδρου Καριώτογλου, Δρ Θεολογίας

α. Γενικές παρατηρήσεις

Ο "άκτιστος λόγος του Θεού", δηλαδή το Κοράνι θα είναι ο βασικός οδηγός μας για να δώσουμε μια όσο το δυνατό κατανοητή εικόνα γύρω από το θέμα της ισλαμικής εσχατολογίας, το οποίο αποτελεί ένα θεμελιώδες κεφάλαιο της θεολογίας του Ισλάμ. Θα χρειαστεί βέβαια αρχικά να εξηγήσουμε εδώ ότι ο τελικός λόγος για τα έσχατα, τον οποίο έχει να προσφέρει η ισλαμική θεολογία , βρίσκεται σε άμεση σχέση και με την περί ανθρώπου διδασκαλία του Ισλάμ. Η εκκίνηση για την θεώρηση των εσχάτων πραγματοποιείται ήδη μέσα στην περί του ανθρώπου και του προορισμού του διδασκαλία.

Μια δεύτερη εισαγωγική παρατήρηση είναι ότι δεν πρέπει να ξεχνάμε πως αυτός ο τελικός λόγος για τα έσχατα αποτέλεσε το αφετηριακό σημείο του κηρύγματος του προφήτη του Ισλάμ. Είναι γνωστό ότι ο Μωάμεθ , όταν το 610 μ.Χ. εγκαινίασε το πρώτο δημόσιο κήρυγμά του στη Μέκκα μπροστά στο πολυθεϊστικό ακροατήριο των Αράβων, χρησιμοποίησε τη γλώσσα της εσχατολογίας για να προειδοποιήσει ότι ο ¨Ενας Θεός πρόκειται να κρίνει την οικουμένη και να αποδώσει στον καθένα κατά τα έργα του. Μια από τις αρχαιότερες Σούρες του Κορανίου - και επομένως εγγύτερες προς τις μέρες της επίγειας ζωής του - περιγράφει με παραστατικότητα τη σκηνή της κρίσεως:

"Όταν η γη κλονιστεί απ'τον πιο μεγάλο της σεισμό, κι η γη πετάξει από μέσα της τα βάρη, κι ο άνθρωπος φωνάζει απεγνωσμένα: " τι της συμβαίνει;"- Τότε τη Μέρα αυτή, η γη θ'αποκαλύψει τα νέα της: Για ό,τι ο Κύριός σου την έχει εμψυχώσει . Κατά τη Μέρα αυτή οι άνθρωποι θα βγουν σε χωριστές ομάδες για να δικαιολογήσουν τα καμώματά τους. Και τότε όποιος έχει κάνει το μικρότερο καλό, θα βρει την ανταμοιβή του. Κι όποιος έχει κάνει το μικρότερο κακό, έστω σαν το βάρος ενός μορίου, θα το βρεί την ανταμοιβή του" ( Κοράνι 99).

β. Ψυχή και σώμα: τα δύο βασικά συστατικά της ανθρώπινης ύπαρξης

Ο άνθρωπος κατά την ισλαμική διδασκαλία δημιουργήθηκε από το Θεό. Του έδωσε μια όμορφη και αρμονική μορφή και έθεσε στην υπηρεσία του τον κόσμο ( 20,53 -55,16,79 -83 - 27,60-64).Τον δημιούργησε από σώμα και ψυχή . Το μεν σώμα είναι θνητό , η δε ψυχή θα αναγεννηθεί κατά την Ημέρα της Ανάστασης. " Και πλάσαμε την άνθρωπο από το καθαρό στοιχείο της λάσπης. Έπειτα τον κάναμε σαν (σταγόνα) σπέρματος μέσα σε ήρεμο τόπο, μόνιμα σταθερό (το σώμα της μητέρας). Έπειτα δημιουργήσαμε το σπέρμα σε θρόμβο από πηκτό αίμα και δημιουργήσαμε το θρόμβο σε (έμβρυο)) σβώλο συμπαγή και δημιουργήσαμε το συμπαγή σβώλο σε κόκκαλα και ντύσαμε (περιβάλαμε) τα κόκκαλα με σάρκα κι έπειτα σχηματίσαμε απ'αυτό ένα άλλο πλάσμα. Έπειτα από όλα αυτά - στο τέλος - θα πεθάνετε. Έπειτα - κατά την ημέρα της Ανάστασης, θα επανέλθετε (απ' το θάνατο), θα αναστηθείτε" (23,12-16) . Γίνεται φανερό ότι ο θάνατος του σώματος είναι συμφυής με τη στιγμή της δημιουργίας του ανθρώπου από το Θεό. Ο Αλλάχ έπλασε ένα θνητό ον , ένα ον σαρκικό. ( 15,28,33 - 19,17 - 38,71- 11,29).Η διάλυση του σώματος είναι θεία επιταγή, ενώ αντίθετα ο άνθρωπος είναι προορισμένος να διασωθεί η ψυχή του και σ' αυτό σημαντικό ρόλο θα παίξει ο άγγελος του θανάτου : "Να πεις: ο άγγελος του Θανάτου, που έχει τη φροντίδα σας, θα αφαιρέσει τη ζωή σας, κι έπειτα θα επιστρέψετε στον Κύριό σας" ( 32,11). " Αυτό σημαίνει , καθώς αναφέρει ο μεγάλος σηίτης θεολόγος του 20ού αιώνα Allamah Tabataba i, ότι το σώμα διαλύεται μετά το θάνατο και χάνεται ανάμεσα στα στοιχεία της γης, όμως σεις οι ίδιοι , δηλαδή τα πνεύματά σας ελήφθησαν από τα σώματά σας από τον ’γγελο του θανάτου και προστατεύονται από το Θεό". Μέσα στο σώμα ενοικεί η ψυχή και ταυτίζεται με το "Εγώ" , μέσω του οποίου συνειδητοποιείται από τον καθένα άνθρωπο η πραγματικότητα. Μερικές φορές , υπογραμμίζει ο Tabataba'i, ο άνθρωπος ξεχνά ακόμα και το κεφάλι του, τα χέρια του, τα πόδια του, και όλα τα μέλη του σώματός του. Ωστόσο από τη στιγμή που υπάρχει , η συνειδητότητα του "Εγώ" δεν τον αφήνει από τη συναίσθηση αυτής της πραγματικότητας της ύπαρξής του.

γ. Ο θάνατος από την ισλαμική άποψη

Τι είναι τελικά ο θάνατος σύμφωνα με την ισλαμική διδασκαλία ; Πρόκειται για ένα ερώτημα , το οποίο απασχόλησε μόνο τους φιλοσόφους του Ισλάμ και λιγώτερο τους κλασσικούς θεολόγους του. Η απάντηση κατά γενικό κανόνα , όπως αυτή στηρίζεται έμμεσα από το Κοράνι είναι ότι πρόκειται για τη μεταφορά του ανθρώπου από ένα επίπεδο ζωής σε ένα άλλο. Ο άνθρωπος κατέχει αιώνια ζωή , η οποία δεν γνωρίζει τέλος. Ο θάνατος, ο οποίος είναι ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα, εισάγει τον άνθρωπο σε ένα στάδιο ζωής, στο οποίο ευτυχία και απογοήτευση εξαρτιούνται από τις καλές ή τις κακές πράξεις κατά το στάδιο της ζωής πριν από τον θάνατο, δηλαδή από την καλή ή κακή χρήση του ηθικού κώδικα της θρησκείας. Είναι επομένως ο θάνατος μια πραγματικότητα εντελώς φυσική δοσμένη από το Θεό στον άνθρωπο. Το Ισλάμ δεν απασχολεί το θέμα του πνευματικού θανάτου με την παρουσία της αμαρτίας. Ωστόσο θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ένα είδος πνευματικού θανάτου και επομένως ως μοναδική αμαρτία βλέπει στον άνθρωπο την απιστία και μόνο, για τη λύση της οποίας τον μέγιστο ρόλο διαδραματίζει ο αποκλειστικά εσχατολογικός προσανατολισμός του. Ο φυσικός θάνατος αποτελεί το εισητήριο μετάβασης σε μια μέση κατάσταση αναμονής της τελικής κρίσεως.

δ. Η μέση κατάσταση των ψυχών ( το Καθαρτήριο)

Αμέσως μετά το θάνατο ο άνθρωπος ενταφιάζεται και την ώρα του ενταφιασμού πραγματοποιείται η ανάκριση του νεκρού από συγκεκριμένους για το έργο αυτό αγγέλους. Πρόκειται για τον Munkar και Nakir , ανακριτές των απίστων και τον Mubashshar και Bashir , ανακριτές των δικαίων. Οι άγγελοι αυτοί θέτουν στον νεκρό τις ερωτήσεις: ποιος είναι ο Θεός σου, ποιος είναι ο προφήτης σου, ποια είναι η θρησκεία σου, προς ποια κατεύθυνση προσεύχεσαι; ( Αλλάχ, Μωάμεθ, Ισλάμ, Μέκκα). Μετά την μικρή αυτή κρίση η ψυχή παραμένει σε μια κατάσταση αναμονής της "Ημέρας της Κρίσεως" .Οι πιστοί νοιώθουν "ευτυχισμένοι μ'ότι τους εφοδίασε η γενναιοδωρία του Αλλάχ και χαροποιούνται για όσους αφήκαν πίσω και που ακόμα δεν έφτασαν στη μακαριότητά τους, και πάνω τους δεν υπάρχει φόβος, ούτε αιτία για να λυπούνται" (3,170). Αντίθετα οι άπιστοι μετανοιωμένοι γι'αυτό που συναισθάνονται εκληπαρούν: " Κύριέ μου! Στείλε με πίσω στη ζωή , για να μπορέσω να κάνω το καλό σ'ότι άφησα (παραμελημένο). Με κανένα τρόπο! Γιατί είναι μια λέξη που τη λέγει μόνο. Κι από πίσω τους υπάρχει ένα Φράγμα, μέχρι την Ημέρα που θα αναστηθούν" (23,99-100). Έτσι ζώντες και νεκροί βρίσκονται σε αναμονή της μεγάλης "Ώρας".

Η αίσθηση την οποία αποκομίζει ο μελετητής του Κορανίου για την βίωση αυτού του είδους των εσχάτων είναι ότι υπάρχει μια διαρκής απειλή από τον δικαιοκρίτη Αλλάχ, ο οποίος χρησιμοποιεί την υπόμνηση των εσχάτων για να συνετίζει τον άνθρωπο. Τα έσχατα μεταβάλλονται σε όπλο καταστολής και περιστολής του κακού ή σε ένα ρομαντικό οραματισμό μελλοντικής ευτυχίας και καλοπέρασης. Παράλληλα νοιώθει κανείς ότι πέρα από την απόδοση της δικαιοσύνης ο εσχατολογικός οραματισμός του Ισλάμ μεταθέτει τις ίδιες συνθήκες ζωής που βιώνει ο άνθρωπος στη μετά το θάνατο κατάσταση.. Αυτό τουλάχιστον oμολογεί ο Tabataba'i:" The soul of man in the intermediate state possesses the same form as in his life in this world".

ε. Η Ημέρα της Κρίσεως - Η Ανάσταση

"Όλα τα αποκαλυπτικά σκηνικά των εβραίων και των χριστιανών, αναφέρει ο Αστέριος Αργυρίου, συνοψίζονται από το Μωάμεθ σε μια μόνο σκηνή, τη μέλλουσα κρίση , που θα είναι η στιγμή της μεγαλειώδους φανέρωσης της θείας παντοδυναμίας, όπως ακριβώς και η στιγμή της Δημιουργίας". Από την παραπάνω φράση αντιλαμβάνεται κανείς πρώτα μεν ότι ο Μωάμεθ επαναλαμβάνει βασικές ιουδαϊκές και χριστιανικές διδασκαλίες και παραδόσεις , κατά δεύτερο λόγο δε ότι η σκηνή της μέλλουσας κρίσης αποτελεί την κορύφωση των εσχατολογικών αντιλήψεων του Ισλάμ.

"Κι όταν η σάλπιγγα ηχήσει όλα τα όντα στους ουρανούς και στη γη θα κεραυνωθούν (θα πεθάνουν) εκτός αυτούς που θέλει ο Αλλάχ (να εξαιρέσει) . Έπειτα θα φυσηχθεί (στη σάλπιγγα) άλλη μια φορά , να! Όλοι τους ξαναγίνονται όρθιοι και περιμένουν (τις εντολές μας). Και η γη θα φωτιστεί από το φως του Κυρίου της. Και θα τοποθετηθεί (ανοιχτό) το Βιβλίο (των Πράξεων). Και θα έλθουν οι προφήτες οι προφήτες κι οι μάρτυρες. Και μια δίκαιη απόφαση θα εκδοθεί . Και δεν πρόκειται (κανείς) να αδικηθεί (στο ελάχιστο). Κάθε άνθρωπος θα πληρωθεί στο ακέραιο σύμφωνα με όσα έκανε. Και ο Αλλάχ ξέρει καλύτερα όλα όσα έπραξαν" (39,68-70). Αυτή είναι μια εικόνα από τις πολυπληθείς που υπάρχουν μέσα στο ιερί βιβλίο του Ισλάμ. Θα μπορούσε κανείς να επισημάνει τρια στοιχεία τα οποία αποτελούν τον σκελετό των γεγονότων της Ημέρας της Κρίσεως. Αρχικά και μετά το άκουσμα της σάλπιγγας αρχίζει μια μεγάλη καταστροφή. Προανάκρουσμα της τελικής Κρίσεως είναι ένα πλήθος καταστροφών στον ουρανό και στη γη. Σε πολλά σημεία του Κορανίου γίνεται λόγος για σεισμούς, κραυγές, πυκνό καπνό, ρωγμές, από τις οποίες βγαίνει λάβα πυρωμένου σιδήρου, σβύσιμο των άστρων, σκότος , μετακίνηση των ορέων, ερήμωση και ισωπέδωση της γης, ανατροπή κάθε τάξης. Συνέπεια όλων αυτών είναι ότι οι άνθρωποι θα καταληφθούν από βαθύ φόβο. "Ω ! ’νθρωποι! Φοβηθείτε τον Κύριό σας, γιατί ο σεισμός κατά την Ώρα (της Κρίσης) θα είναι μεγάλο πράγμα! Όταν θα δείτε (το τρόμο της Ημέρας αυτής) κάθε τροφός (μητέρα) που θηλάζει, να έχει ξεχάσει το μωρό της και κάθε έγκυος γυναίκα να έχει ρίξει το (ασχημάτιστο) φορτίο της, και θα δεις τους ανθρώπους σε στάση μέθης, ενώ δεν θα είναι μεθυσμένοι. Και όμως τρομερή θα είναι η τιμωρία του Αλλάχ" (22,1-2).

Οι άπιστοι ρωτούν τον Μωάμεθ πότε θα συμβούν όλα αυτά. Ο προφήτης του Ισλάμ δεν γνωρίζει , γιατί αυτό ανήκει στον ίδιο το Θεό. Ωστόσο ο ίδιος μεταφέρει την εμπειρία του για την αίσθηση που έχει ότι η ημέρα της Κρίσεως πλησιάζει: " Η (Ώρα της Κρίσεως) κοντεύει, (σέρνεται) κοντά. Δεν έχει κανένα - εκτός από τον Αλλάχ - που να μπορεί να την ξεσκεπάσει" (53,57-58). Φαίνεται όμως ότι με το πέρασμα των χρόνων αποδυναμώθηκε η ιδέα της άμεσης έλευσης της ¨ωρας της Κρίσεως και προτάχθηκε η αντίληψη ότι ο Θεός δίνει χρόνο στους ανθρώπους μέχρι που να έλθει για να τους κρίνει. Στην περίοδο της Μεδίνας γίνεται περιπτωσιακά λόγος για της Ώρα της Κρίσεως.

Στην κατηγορία των γεγονότων , τα οποία προαναγγέλουν το τέλος του κόσμου ανήκει η καταστροφή του Θηρίου (Αντιχρίστου;), του Γωγ και Μαγώγ και η εμφάνιση του Ιησού Χριστού. Είναι σαφής ο εσχατολογικός ρόλος του Χριστού λίγο πριν την τελική Κρίση. "Και αυτός (ο Ιησούς) θα είναι ένα βέβαιο σημάδι ότι ( πλησιάζει) η Ώρα. Γι'αυτό μην αμφιβάλλετε γι'αυτήν, αλλά να με ακολουθείτε (43,61). Σύμφωνα με την ισλαμική παράδοση ο Ιησούς θα έλθει λίγο πριν το τέλος του κόσμου στην Ιερουσαλήμ και θα συμπεριφερθεί ως μουσουλμάνος., θα προσευχηθεί κατά το ισλαμικό τυπικό , έχοντας θέση πίσω από τον προϊστάμενο της ισλαμικής κοινότητας, θα καταστρέψει κάθε σύμβολο και αντικείμενο που αντιτίθεται στον ισλαμικό νόμο (σταυροί, ναοί , συναγωγές) και θα τιμωρήσει όλους τους χριστιανούς που δεν πιστεύουν στο Ισλάμ.: " και δεν υπάρχει κανείς από τους οπαδούς της Βίβλου που να πεθαίνει χωρίς να πιστέψει ότι ο Χριστός είναι άνθρωπος, και την Ημέρα της Κρίσης θα είναι μάρτυρας εναντίον τους" (4,159). Στη συνέχεια ο Ιησούς θα βασιλεύσει σε ένα βασίλειο που θα δημιουργήσει και θα επικρατήσει ειρήνη στην οικουμένη για σαράντα χρόνια. Στο διάστημε αυτό θα συμπεριφερθεί όπως όλοι οι προφήτες, θα νυμφευθεί και θα αποκτήσει παιδιά. Θα πεθάνει και θα ταφεί στη Μεδίνα δίπλα στους τάφους του Μωάμεθ και των πρώτων χαλιφών.

Η Ώρα της Κρίσης έφθασε.. " Κατά την Ημέρα της Κρίσης θα του βγάλουμε (δείχνοντας σ'αυτόν) ένα βιβλίο που θα το δει ανοιχτό. (Που θα λέει) : Διάβασε (ό,τι έκανες) στο δικό σου βιβλίο. Αρκεί για την ψυχή σου - αυτή την ημέρα - ότι μόνος σου θα λογαριαστείς. ΄Οποιος καθοδηγείται, τον εαυτό του ωφελεί. Κι όποιος παρεκτρέπεται, το κάνει για την καταστροφή του. Καμμία ψυχή δεν σηκώνει τα βάρη μιας άλλης (δηλ. δεν ευθύνεται για άλλα ξένα καμώματα) ούτε τιμωρούμε κανέναν πριν στείλουμε έναν απόστολο (για να προειδοποιήσει). (17,14-15).

Η τελική κρίση ανήκει στον παντοδύναμο και παντογνώστη Αλλάχ. Αυτός αποφασίζει που τελικά θα καταλήξει καθένας άνθρωπος, ο οποίος είναι υπεύθυνος αποκλειστικά και μόνο για τις ατομικές του πράξεις. Κανείς δεν μπορεί να μεσολαβήσει για κανέναν. Το τελευταίο αποτελεί σαφή υπαινιγμό για το σωτηριώδες έργο του Χριστού και την ποιότητα του εσχατολογικού προσανατολισμού κάθε πιστού. Ο άνθρωπος προσβλέπει στην Ημέρα της Κρίσης για την αυτοδικαίωσή του ή την ατομική του απώλεια. Πρόκειται για ένα μονόδρομο και υπενθυμίζει ότι το Ισλάμ είναι η μοναδική οδός σωτηρίας με την έννοια της δικαίωσης κατά την Ημέρα της Κρίσεως.

στ. Η συνέχιση και η διαδοχή της Δημιουργίας

Ο δημιουργικός λόγος του Θεού δεν σταματάει με την τελική Κρίση, αλλά συνεχίζεται και μετά από αυτή. Η συχνά απαντώμενη έκφραση agal musamma δηλ. "περιορισμένη προθεσμία" αναφέρεται κατά τους περισσότερους ερμηνευτές του Κορανίου στο διάστημα από τη δημιουργία του κόσμου μέχρι την τελική κρίση. Σύμφωνα με πολλούς θεολόγους παρά το γεγονός ότι δεν αναφέρεται ευθέως από το Κοράνιο, ο Θεός δημιουργεί μπορεί να δημιουργήσει ένα άλλο κόσμο υπό ορισμένη προθεσμία, όπως είναι δυνατό πριν από αυτό τον κόσμο να υπήρξε ένας προηγούμενος. Οι εσχατολογικές αντιλήψεις αυτού του είδους παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με ανάλογες ινδουϊστικές διδασκαλίες.

ζ. Η εσχατολογία του Al Ghazzali σύνοψη της ισλαμικής εσχατολογίας και ιδιόμορφη εμβάθυνση σ'αυτή.

Είναι όμως καιρός να δώσουμε το λόγο σε ένα κλασσικό θεολόγο και φιλόσοφο του Ισλάμ, ο οποίος ασχολήθηκε με το θέμα και έγραψε από το περίσσευμα της καρδιάς του κείμενα που τον καθιέρωσαν ως ένα από τα φωτεινά πνεύματα της εποχής του.

1. Al Ghazzali : ο νομικός, ο φιλόσοφος και θεολόγος

Ο Σεϊχης Αμπού Χαμίντ Μοχάμετ ιμπν Μοχάμετ Ιμπν Μοχάμετ αλ-Γαζάλι γεννήθηκε στην πόλη Τους της επαρχίας του Χορασάν το 1058/59 μ.Χ. Σπούδασε στη Νισαπούρ και δίδαξε για ένα διάστημα στη Βαγδάτη. Πραγματοποίησε προσκύνημα στη Μέκκα και στη συνέχεια αποσύρθηκε από τα κοινά και έζησε στη Δαμασκό, στην Ιερουσαλήμ και την Αλεξάνδρεια. Αργότερα ήλθε στην Τους όπου υιοθέτησε τις ιδέες του Σούφι (μυστικών του Ισλάμ) και συνέγραψε πλήθος συγγραφών. Επανέλαβε το διδακτικό του έργο στη Νισαπούρ , αλλά γρήγορα αποσύρθηκε στην Τους, όπου πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής. Πέθανε το1111/12. Εκείνο που τον χαρακτηρίζει είναι ότι με κίνδυνο της ζωής του κατάφερε να ισορροπήσει διδασκαλίες του ορθόδοξου Ισλάμ με διδασκαλίες δανεισμένες από τους μυστικούς του Ισλάμ. Παρέμεινε ωστόσο περισσότερο από την πλευρά του ορθοδόξου Ισλάμ, δηλ. του σουννιτικού Ισλάμ . Παράλληλα η επιρροή που δέχθηκε από τη χριστιανική γραμματεία , την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τις μυστικιστικές διδασκαλίες σφράγισε αποφασιστικά το έργο του. Το πολύτομο έργο του με τον τίτλο "Ihya ulum ad-din" δηλ. "Η ανανέωση των επιστημών της πίστεως" θεωρείται μέχρι σήμερα ως οδηγός πνευματικής ζωής και σωτήριος δρόμος θεογνωσίας. Με το ζήτημα της εσχατολογίας ο Ghazali ασχολήθηκε ιδιαίτερα και έγραψε μια μονογραφία με τον τίτλο " Kitab ad Dourra al fahira fi kasif aloum al-ahira" , το οποίο σημαίνει "Βιβλίο του πολύτιμου μαργαρίτη για τη φανέρωση της γνώσης του μέλλοντος κόσμου".

2.Οι εσχατολογικές αντιλήψεις

Πρέπει αρχικά να πούμε ότι ο Ghazali παρέμεινε πιστός στις γνωστές πελαγιανικές διδασκαλίες που υιοθέτησε το Ισλάμ σχετικά με την αποδοχή του θανάτου ως φυσικού φαινομένου και την αποδοχή της διδασκαλίας του Πελάγιου ότι όποια κι αν ήταν τα αποτελέσματα της αμαρτίας των πρωτοπλάστων, αυτά περιορίστηκαν σ'αυτούς και μόνο,δεν επέδρασαν πάνω στους απογόνους, παρά μόνο ως κακό παράδειγμα.

Ο άνθρωπος πορεύεται στη ζωή έχοντας ένα πέπλο που καλύπτει την πραγματικότητα. Έτσι ο ευσεβής διακατέχεται από ένα διακαή πόθο να γνωρίσει αυτή την πραγματικότητα, η οποία έχει να κάνει με το Θεό, γι' αυτό και αγωνίζεται διαρκώς να ζει σύμφωνα με τις επιταγές του και μέσα σε μια κατάσταση θείας θεωρίας. Γνωρίζει ότι το κακό είναι συμφυές με την χοϊκότητα του Αδάμ ( εδώ έρχεται ο Γαζάλι σε αντίθεση εν μέρει με τον πελαγιανισμό), αγωνίζεται να το ξεπεράσει οδηγούμενος σταθερά προς το τέλος του, που είναι ο θάνατος. Ο θάνατος, το έσχατο της επίγειας ζωής, είναι βαρύνουσας σημασίας για τον άνθρωπο, επειδή είναι αποφασιστικός για το αιώνιο πεπρωμένο του. Ακόμα και οι ευσεβείς φοβούνται την τελική αυτή πράξη. (al-khatima). Το χειρότερο είναι ότι με το θάνατο η καρδιά γεμίζει από αμφιβολία ή δυσπιστία , κάτι που σταθεροποιεί το πέπλο ανάμεσα στο Θεό και στον άνθρωπο για πάντα. Αποτέλεσμα αυτού είναι η διαρκής απομάκρυνση και η τιμωρία στο τέλος. Το ελάχιστο είναι είναι αυτό που συμβαίνει την ώρα του θανάτου, όπου η καρδιά γεμίζει από αγάπη για τα πράγματα του κόσμου τούτου ή από ένα πάθος που την κυριαρχεί και την προκαταλαμβάνει ολοκληρωτικά κατά τρόπο ώστε ο πόθος να επιστρέφει προς τον κόσμο.

Ο Γαζάλι αναρωτιέται τι είναι ο θάνατος. Η χριστιανική εξήγηση για το θάνατο του φαίνεται ελαττωματική. Απάντηση ικανοποιητική βρίσκει στου νεοπλατωνικούς και συγκεκριμένα στον ορισμό του Πλωτίνου , ο οποίος τονίζει: "εστίν ο θάνατος χωρίς είναι την ψυχήν του σώματος" ή στον ομόθρησκό του Αβικένα που ισχυρίζεται ότι ο θάνατος δεν είναι παρά η εγκατάλειψη του σώματος από την ψυχή, αντίληψη που απαντάται κατά λέξη στον Αυγουστίνο " corporis morte, id est separatione animae a corpore". O Ghazali εκφράζει και την άποψη ότι ο θάνατος είναι περισσότερο η εγκατάλειψη του κόσμου τούτου. Ο θάνατος κρύβει ξαφνικά και κλέβει από τον άνθρωπο καθετί που αυτός αγαπά από τον κόσμο αυτό. Ταυτόχρονα - σε πλήρη συμφωνία με την αντίστοιχη πλατωνική ιδέα , η οποία άλλωστε υιοθετείται από το Ισλάμ - ο θάνατος σημαίνει για τον πιστό την απελευθέρωσή του από την φυλακή του σώματος. Το τέλος επομένως μπορεί να θεωρηθεί ως ένα φυσικό αγαθό , το οποίο ο πιστός προσδοκά και εύχεται. Παρόλα αυτά όμως και οι ευσεβείς δεν μπορούν να αποφύγουν τον φόβο του θανάτου: "Δεν γνωρίζεις, υπενθυμίζει ο Γαζάλι , πόσο ο Μωάμεθ ήταν ανήσυχος μπροστά στο θάνατο, όταν λέει, Ω Θεέ μου, ανακούφισέ το Μωάμεθ από το φόβο του θανάτου;" Πρόκειται για τη γνωστή ήδη στον Πλάτωνα αντινομία να επιθυμεί κανείς να βρεθεί κοντά στο Θεό χωρίς πολλές φορές να εύχεται τον θάνατο. Αντίθετα με όλα αυτά η φυσική στάση του πιστού είναι ο πόθος για την εγκατάλειψη της φυλακής αυτού του κόσμου, όπως και η φυσική στάση του απίστου είναι ο πόθος να παραταθεί η ζωή του μέσα σ' αυτό τον κόσμο, τον οποίο θεωρεί ως παράδεισό του. Για τον ευσεβή εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία δεν είναι τόσο ο πόθος αποχωρισμού της φυλακής του κόσμου, όσο ο πόθος συνάντησης του Αγαπημένου. Ο πόθος συνδέεται άμεσα με κάτι που αναζητάει και αναμένει κανείς. Ο Θεός είναι εν μέρει κατανοητός γι' αυτό και ο άνθρωπος ποθεί την ολοκληρωμένη σχέση μαζί του, τη γνώση των μυστηρίων του . Ο θάνατος αποτελεί τη μικρή ανάσταση του ανθρώπου και χρησιμεύει ως σχέδιο της τελικής Ανάστασης. Η διαφορά κατά τον Ghazali ανάμεσα στις δύο αυτές πραγματικότητες έγκειται στο ότι στη μικρή ανάσταση ο άνθρωπος είναι μόνος του , ενώ η τελική Ανάσταση είναι ένα γεγονός "καθολικής τάξεως". Βασιζόμενος στις σκέψεις αυτές ο Ghazali χαρακτηρίζει το μνήμα του νεκρού ως "έναν από τους κήπους του παραδείσου".

Μια από τις "αιρετικές" ιδέες του Ghazali - γιατί όλες οι παραπάνω είναι σύμφωνες με το ισλαμικό κανονικό δίκαιο - είναι ότι " ο άνθρωπος πεθαίνει όπως έζησε". Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την ισλαμική άποψη ότι ο μη μουσουλμάνος πριν πεθάνει πρέπει να πεισθεί και να προσηλυτισθεί στο Ισλάμ , αν θέλει να σωθεί . Ο Ghazali πιστεύει ότι η κατάσταση της ψυχής δεν μεταβάλλεται τόσο εύκολα και αυτόματα.. Αυτό το γνωρίζουν οι ευσεβείς πολύ καλά και αναμένοντας εκείνη την ύψιστη στιγμή των εσχάτων απασχολούνται κατά τη διάρκεια της ζωής τους με ευσεβείς σκέψεις . Αντίθετα, οι άνθρωποι του κόσμου τούτου βλέπουν τον θάνατο και τα έσχατα γενικώς ως τιμωρία, εφόσον το μόνο αντικείμενο της αγάπης τους, ο κόσμος, τους αφαιρείται. Έτσι μετά το θάνατο παραμένουν στον ευσεβή άνθρωπο τρεις ιδιότητες: "η καθαρότητα της καρδιάς, δηλαδή η απαλλαγή από κάθε ρυπαρότητα, η οικειότητα με το dhikr, δηλαδή τη μνήμη του ονόματος του Θεού και την αγάπη του στο Θεό. Οι ιδιότητες αυτές είναι οι μόνες που σώζουν και βοηθούν μετά τον θάνατο" .Ιδιαίτερη σημασία έχει η προσπάθεια που κατέβαλε ο άνθρωπος για να αποκτήσει τη γνώση του Θεού κατά την επίγεια παραμονή του ο άνθρωπος , στοιχείο το οποίο τον οδηγεί στην αγάπη του θεού και στη θέα της δόξης Του την mushahada.

"Ο Ghazali, γράφει ένας μελετητής του έργου του, δεν αρνείται την πραγματικότητα του καθαρτηρίου, της κόλασης και του παραδείσου. Όμως φαίνεται ότι επιτρέπει στον εαυτό του να υποθέτει ότι πολλές παραστάσεις της ορθόδοξης ισλαμικής θεολογίας , κατά τη γνώμη του , εισάγουν μια ερμηνεία όχι τόσο αλληγορική , αλλά "κατά την ιδέα".

η. Επίλογος

Αντί επιλόγου θα ήταν προτιμότερο να επιλέξουμε ένα μικρό κείμενο του Ghazzali , το οποίο συνοψίζει την εσχατολογία του , η οποία σε πολλά σημεία βρίσκεται τόσο κοντά με την ορθόδοξη σκέψη , ενώ σε ακόμη περισσότερα διϊσταται από αυτή.

"Αυτό που φοβόμαστε δεν είναι η φωτιά της κόλασης, και αυτό που ελπίζουμε δεν είναι τα ουρί του παραδείσου. Δεν αναζητούμε παρά μόνο τη συνάντηση με το Θεό και δεν φοβόμααστε παρά μόνο να βρεθούμε χωρισμένοι απ' αυτή.Γιατί η φωτιά από το χωρισμό είναι η φωτιά του Θεού που καίει, που θέλει να μιλήσει με τα πνεύματα, ενώ η φωτιά της κόλασης θέλει να μιλήσει με τα σώματα και ο σωματικός πόνος είναι λιγότερο σημαντικός από τον πνευματικό πόνο".