Δανιήλ Ι. Σαχάς

Η Βυζαντινή αντι-Ισλαμική γραμματεία, μέρος των μακρών Βυζαντινών-Αραβο-Ισλαμικών σχέσεων και ένα σημαντικό μέρος της Βυζαντινής φιλολογίας, δεν έχει ακόμη επισημανθεί, καταχωρηθεί, ερευνηθεί, ερμηνευθεί, και αξιολογηθεί στην ολότητά της, ούτε από τους θύραθεν ούτε από τους «καθ’ ημάς», παρά μόνο πολύ γενικά και περιστασιακά. Η μακρά περίοδος από την εμφάνιση του Ισλάμ (7ος αι.) μέχρι την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως (1453) έχει να παρουσιάσει μία σειρά από συγγραφείς και κείμενα ιστορικής, απολογητικής, πολεμικής, διαλεκτικής και αγιολογικής φύσεως με περιγραφές, αναφορές και νύξεις οι οποίες εκφράζουν γεγονότα, σχέσεις, αντιλήψεις, προκαταλήψεις, ερμηνείες, όπως και παρερμηνείες, στρεβλώσεις και διαπομπεύσεις του Ισλάμ. Η γραμματεία αυτή, σημαντική στον όγκο και στο είδος της, αποτελεί ένα μικρό μόνο μέρος των μακρών, πολύπλοκων, και ιδιαιτέρων σχέσεων τις οποίες είχε αναπτύξει το Βυζάντιο με τους Άραβες, πριν και κυρίως μετά την εμφάνιση του Ισλάμ –σχέσεις οι οποίες στο σύνολό τους παρουσιάζουν ένα πολύ διαφορετικό περιεχόμενο και χαρακτήρα από εκείνον τον οποίον γνώρισε και ανέπτυξε η Χριστιανική Δύση. Η γειτνίαση, οι πολιτιστικές σχέσεις, το «Ανατολικό» πνεύμα, κοινές ιστορικές εμπειρίες, παραδόσεις, ακόμη και η θρησκεία για ένα μεγάλο μέρος Αραβόφωνων πληθυσμών οι οποίοι έγιναν Χριστιανοί από τις πρώτες ημέρες του Χριστιανισμού, απετέλεσαν τη βάση μιας ιδιαίτερης σχέσης των Μουσουλμάνων Αράβων με το Χριστιανικό Βυζάντιο. Το Ισλάμ το ίδιο ήρθε σε επαφή από την πρώτη στιγμή με τον πολυσχιδή Βυζαντινό Χριστιανισμό από τον οποίον επηρεάστηκε άμεσα και εις βάθος. Τα Χριστιανικά στοιχεία του Ισλάμ, όπως και τα Ιουδαϊκά, είναι όχι μόνο αναμφισβήτητα αλλά και αναφαίρετα για την κατανόηση του ίδιου του Ισλάμ και των Ισλαμο-Χριστιανικών σχέσεων.

Η διάλεξη αυτή αποσκοπεί να δώσει νύξεις μόνο στο τεράστιο αυτό φάσμα της Βυζαντινής αντι-Ισλαμικής γραμματείας, η οποία είναι όντως «αντί-», αλλά όχι μόνον! Η Βυζαντινή θεώρηση του Ισλάμ δεν είναι ούτε μονολιθική ούτε μονοκόμματη. Παρουσιάζει μία ποικιλία ύφους, ήθους, ευαισθησίας, γλώσσας, γνώσης, εμπειριών, μόρφωσης, νοοτροπιών, ιστορικών συνθηκών και παραγόντων, ψυχοσυνθέσεων, πολιτικών πεποιθήσεων, θρησκευτικών και ατομικών πνευματικών προσανατολισμών –προσώπων μάλλον παρά θεσμών, και όταν ακόμη εμπλέκονται σ’ αυτήν και αυτοκράτορες. Μερικά από αυτά τα πρόσωπα είναι πασίγνωστα και κοινά στη Βυζαντινή ιστορία και γραμματεία, και άλλα άγνωστα: Σωφρόνιος Ιεροσολύμων (560-638), ο μονοφυσίτης Ιωάννης επίσκοπος Νικίου (τέλη του 7ου αι.), Αναστάσιος Σιναΐτης (+μετά το 700), Ιωάννης ο Δαμασκηνός (ca.650/2-ca.750), Abu Qurra (ca.740/50- ca.820), Θεοφάνης ο Ομολογητής (ca. 760-818), Βαρθολομαίος Εδέσσης (9ος αι.), Νικήτας ο «Βυζάντιος» (842-912), Αρέθας Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας (ca. 850-932), Γεώργιος «Αμαρτωλός» (9ος αι.) ο μοναχός, Πατριάρχης Νικόλαος Μυστικός (901-7, 912-25), Θεόγνωστος (πρώτο τέταρτο του 10ου αι.), Θεόδωρος Δαφνοπάτης (890/900-μετά το 961), Κωνσταντίνος VII Πορφυρογέννητος (944-959), Ζωναράς (+μετά το 1159), αυτοκράτορας Μανουήλ Α’ Κομνηνός (1143-1180), Ευθύμιος Ζιγαβηνός (11ος-12ος αι.), Ευστάθιος Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης (ca. 1115-1195/6), Νικήτας Χωνιάτης (1155/7-1217), Κωνσταντίνος Ακροπολίτης (+ca.1324), Γρηγόριος Παλαμάς (1296-1360), Ιωάννης Στ’ Καντακουζην?ς (1347-1354), Μανουήλ Β’ Παλαιολόγος (1391-1425), Ιωσήφ Βρυέννιος (ca. 1340 - ca. 1430), Πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος (1453-1456, 1458-1463, 1456-1463), Δούκας (1400-1470), Κωνσταντίνος Λάσκαρης (1434-1501) και πολλοί άλλοι ανώνυμοι ανάμεσα σ’ αυτούς. Καθένα από τα πρόσωπα αυτά, τα γραπτά του για το Ισλάμ, αλλά και η πολιτεία του αποτελούν πρόκληση αντιπαράθεσής τους με την ιστορία, και την αλήθεια! Πολλές φορές τα γραπτά αυτά μιλάνε όχι μόνο για τη γνώση, τη θρησκευτικότητα, την πίστη και την πνευματικότητα του κάθε προσώπου, ή για το Ισλάμ της εποχής και τις εντυπώσεις περί αυτού, αλλά και για το ίδιο το πρόσωπο! Με όσα στοιχεία έχουμε μέχρι στιγμής στη διάθεσή μας μπορεί κανείς να διακρίνει παραδείγματα υπευθυνότητας, ακρίβειας, νηφαλιότητας, όπως και παραδείγματα πάθους, άγνοιας, και παράνοιας. Η σημασία της όλης αυτής αναδρομής είναι απλή και γνωστή: όποιος δεν ξέρει την ιστορία του, υποχρεώνεται να την επαναλάβει. Και στον σημερινό (όπως και στον μελλοντικό) κόσμο η επανάληψη αυτή ίσως να είναι πιο επώδυνη και καταστροφική –οπωσδήποτε ανωφελής και ανούσια!


* Ο κ. Δανιήλ Σαχάς διετέλεσε Καθηγητής της Ιστορίας των Θρησκευμάτων (Ισλαμικές Σπουδές) στο Πανεπιστήμιο του Waterloo (Οντάριο, Καναδάς), κατά τα έτη 1969-2002. Υπήρξε Διευθυντής του Προγράμματος Μεσοανατολικών Σπουδών του ιδίου Πανεπιστημίου (1984-1993), ενώ είναι Ομότιμος Καθηγητής από το 2002. Σπούδασε Θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1958-63), Κοινωνιολογία της Θρησκείας (Master’s) στην Ινδιανάπολη, Ινδιάνα (1965-66), και Ιστορία Θρησκευμάτων/Ισλαμικ?ς Σπουδές (Ph.D.) στο Hartford, Connecticut των Ηνωμένων Πολιτειών (1965-66). Έχει γράψει: John of Damascus on Islam, the «Heresy of the Ishmaelites» (Leiden, 1972), Icon and Logos: Sources in Eighth Century Iconoclasm (Toronto, 19882), Byzantium and Islam: An Encounter of two Theocracies. Mutual Admiration, and Exclusion (Toronto, 1993), Κατήχησις. Η ωρίμαvσις τoυ Σώματoς (Brookline, Mass., Αγγλική μετάφρασις, 1984), Επικαιρότης και Ορθoδoξία. Τόμος I: Νύξεις Ορθoδoξίας (Waterloo, 1994), Τόμος II: Ορθoδoξία καί ζωή, 383 (Waterloo, 1995), Τόμος III: Καναδικές Εμπειρίες (Waterloo, 2002), Reflections on the Lord’s Prayer (Brookline, Mass., 2004) καθώς και πενήντα και πλέον μελέτες σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά σε θέματα ιστορίας της Βυζαντινής αντι-Ισλαμικής φιλολογίας στην οποίαν ειδικεύεται.