Ευχαριστία, Εκκλησία, Κόσμος

Σειρά μηνιαίων εισηγήσεων

με προσκεκλημένους ομιλητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

(Κατεβάστε το πρόγραμμα σε αρχείο pdf: 560.95 Kb)

(Κατεβάστε την αφίσα σε αρχείο pdf: 167.82 Kb)

Η Θεία Ευχαριστία ―το κατ’ εξοχήν μυστήριο της Εκκλησίας, το μυστήριο που συγκροτεί την Εκκλησία και συνάγει επί το αυτό τον διασκορπισμένο λαό του Θεού― σχετίστηκε από πολύ νωρίς ήδη με την εμπειρία πρόγευσης των εσχάτων και προληπτικής φανέρωσης της ερχόμενης Βασιλείας, καθώς η Ευχαριστία θεωρήθηκε εικόνα και σύμβολο των εσχάτων στην Ιστορία. Η προσμονή της Βασιλείας λοιπόν και το όραμα μιας άλλης ζωής πέρα από την αδικία και τη διαίρεση, τη φθορά και το θάνατο σφραγίζει εξ αρχής τη θεολογία και τη λειτουργική πράξη της Εκκλησίας, ενώ αργότερα αποτυπώνεται και στην ορθόδοξη εικονογραφική παράδοση που, αντίθετα από τις επικρατούσες συχνά αντιλήψεις, δεν θα πρέπει να ερμηνευθεί πρωτολογικά αλλά εσχατολογικά.

Η ταυτότητα της Εκκλησίας, η ειδοποιός διαφορά της Εκκλησίας από άλλες θρησκείες και από άλλες θρησκευτικές κοινότητες, αυτό που κάνει την Εκκλησία να είναι όντως Εκκλησία, για να θυμηθούμε μια κεντρική θέση του Σεβ. Μητροπολίτου Περγάμου κ. Ιωάννη (Ζηζιούλα), δεν είναι ούτε η ομολογία της πίστεως ούτε η ηθική τελειότητα ούτε η θεραπευτική μέθοδος ή η ψυχολογική υποστήριξη, αλλά η Θεία Ευχαριστία. Η τελευταία δεν είναι σακραμενταλιστική τελετή ή θρησκευτική ατομική εκδήλωση ευσέβειας, ούτε όμως και ευκαιρία επιβεβαιώσεως και τονισμού της εξουσίας και κυριαρχικότητας κάποιου μεμονωμένου προσώπου ή κάποιας αυτονομημένης «τάξεως» εις βάρος του εκκλησιαστικού Σώματος, λόγω της ιδιαίτερης θέσης που κατέχει κατά την τέλεση του μυστηρίου της συνάξεως. Η Θεία Ευχαριστία, αντιθέτως, είναι μυστήριο ενότητας και κοινωνίας στο Σώμα του Χριστού, μυστήριο ισότητας και μετοχής, καθολικής συναδελφώσεως με το Θεό, τους συνανθρώπους και την κτίση, καθώς στη Θεία Ευχαριστία, ή με αφετηρία τη Θεία Ευχαριστία, σχετικοποιούνται και υπερβαίνονται οι κάθε μορφής φυσικοί δεσμοί και ιεραρχήσεις, οι κάθε λογής κτιστοί και φθαρτοί τεμαχισμοί φύλου, φυλής, έθνους, γλώσσας, πολιτισμού, κοινωνικής τάξης, ιεραρχίας και προέλευσης. Το χαρακτηριστικότερο και αρχαιότερο παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση μας παρέχεται από τα γνωστά αποσπάσματα του βιβλίου των Πράξεων (2:42-47· 4:32-37. Πρβλ. 6:1-6), τα σχετικά με τη λατρεία και τη ζωή της πρωτοχριστιανικής κοινότητας των Ιεροσολύμων, όπου και η σύνδεση Ανάστασης και ριζικής κοινωνικής μεταμόρφωσης, Ευχαριστίας και εκούσιας κοινοκτημοσύνης, ευχαριστιακής τράπεζας και διακονίας των τραπεζών. Χωρίς το ευχαριστιακό και εσχατολογικό τους θεμέλιο η κοινοκτημοσύνη και η εν γένει κοινωνική στράτευση χάνουν το μυστηριακό τους βάθος και εκπίπτουν στο επίπεδο του ακτιβισμού και της ρομαντικής ονειροπολήσεως, αλλά και χωρίς την κοινωνική της επαλήθευση και δυναμική η Ευχαριστία ακυρώνεται ως μυστήριο ενότητος και κοινωνίας, ως πρόγευση και προληπτική φανέρωση των εσχάτων, ως πράξη που μεταμορφώνει τον κόσμο και την Ιστορία, μεταβαλλόμενη σε απλή θρησκευτική συνάθροιση, σε σακραμενταλιστική μυστηριακή τελετή, σε ατομική εκδήλωση ευσέβειας. Η Θεία Ευχαριστία, αντιθέτως, στην αυθεντική της εκδοχή και διάσταση, αν και τελείται από ιεράρχες/ιερείς, απεργάζεται την κατάργηση του ιεραρχημένου κόσμου, των ιεραρχικών του δομών και των εξουσιαστικών του διαστρωματώσεων που αντανακλούν την πεπτωκυία κοσμική τάξη πραγμάτων, καθώς αφ’ ενός εκβάλλει στη «Λειτουργία μετά τη Λειτουργία», στη διασύνδεση δηλαδή Ευχαριστίας και μυστηρίου της ενότητος, Ευχαριστίας και ριζικής κοινωνικής μεταμόρφωσης, και αφ’ ετέρου κατά την τέλεσή της προϋποθέτει την καθολική συμμετοχή και προσφορά του λαού και την υπέρβαση της μεσιτικής (ιουδαϊκής) ιερωσύνης από τη χαρισματική ιερωσύνη, σύμφωνα και με την προοπτική που διανοίγει η Προς Εβραίους Επιστολή.
Στην προοπτική αυτή και τα εκκλησιαστικά λειτουργήματα ή «αξιώματα» που συνδέονται μαζί της ξαναβρίσκουν τη χαμένη ευχαριστιακή και κατ’ επέκταση εσχατολογική τους αναφορά και θεμελίωση, καθώς αυτά υπάρχουν χάριν της Ευχαριστίας που τελείται μαζί με το λαό και όχι αντί του λαού. Τα εκκλησιαστικά λειτουργήματα συνιστούν πρωτίστως λειτουργική διακονία εντός του Σώματος και όχι αυτονομημένα από την ευχαριστιακή/καθολική σύναξη του λαϊκού σώματος αξιώματα υπεράνω του Σώματος, μεταβαλλόμενα σε θέσεις εξουσίας και βαθμίδες μιας ξεχωριστής ιερατικής «τάξεως».
Ευχαριστία και εσχατολογία, καθολικότητα και οικουμενικότητα, συγκροτούν λοιπόν την ταυτότητα της Εκκλησίας και ορίζουν την αυτοσυνειδησία των πρωτοχριστιανικών κοινοτήτων. Ποια είναι όμως η σημερινή εκκλησιαστική πραγματικότητα και πόσο αυτή συνάδει με την αρχέγονη εκκλησιακή/ευχαριστιακή αυτοσυνειδησία; Ποια η σχέση εκκλησιολογίας και Ευχαριστίας, μυστηρίων και Ευχαριστίας, και σε ποιο βαθμό η Ευχαριστία εξακολουθεί να έχει κοσμικές και κοινωνικές διαστάσεις; Ποια είναι η μαρτυρία και η απήχηση του ευχαριστιακού οράματος και ήθους στον σημερινό διασπασμένο και θρυμματισμένο κόσμο που αντιμετωπίζει επί πλέον στο όχι μακρινό μέλλον τον κίνδυνο μιας μη αναστρέψιμης οικολογικής καταστροφής; Ποια η σχέση Ευχαριστίας και ιεραποστολής, Ευχαριστίας και άσκησης, και σε ποιο βαθμό οι επιταγές της τελευταίας δεν ακυρώνουν την καθολική συμμετοχή του πληρώματος της Εκκλησίας στο γεγονός της Ευχαριστίας;
Με αυτήν την προβληματική και τα παραπάνω κρίσιμα ερωτήματα θα ασχοληθεί η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών στην εφετινή όγδοη σειρά μαθημάτων της με το γενικό θέμα: Ευχαριστία, Εκκλησία, Κόσμος. Σε παράλληλες δε εκδηλώσεις θα ασχοληθεί η Ακαδημία με θέματα όπως: Θεολογία και Λογοτεχνία (σε συνεργασία με το περιοδικό Νέα Εστία), Η συμμετοχή των ορθοδόξων γυναικών στην Οικουμενική Κίνηση (σε συνεργασία με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών), Θεολογική Εκπαίδευση: Προς μία ριζική επανεξέταση (σε συνεργασία με την Παγκόσμια Συνομοσπονδία Θεολογικών Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων [WOCATI] και το Τμήμα Οικουμενικής Θεολογικής Εκπαίδευσης του Π. Σ. Ε.), «Μπροστά στις σύγχρονες ανάγκες του Μαθήματος των Θρησκευτικών: Βελτιώνουμε τη διδακτική μας πράξη» (Πρόγραμμα επιμόρφωσης θεολόγων εκπαιδευτικών), κ. ά.