ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* Υποσημείωση του μεταφραστή: Η διαφωνία έγκειται στο γεγονός ότι κατά παράδοσιν ή κατά συνήθειαν μάλλον, οι μεν ορθόδοξοι υποστηρίζουν ότι η μεταβολή των τιμίων δώρων σε Σώμα και Αίμα Χριστού γίνεται με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος, ενώ οι Καθολικοί υποστήριζαν ότι η μεταβολή αυτή οφείλεται στην εκφώνηση από τον Ιερέα των λόγων του Κυρίου «λάβετε, φάγετε κ.λ.π.».

(1) Σκοπίμως κάνουμε λόγο για ακαδημαϊκού τύπου σχολαστική αντιπαράθεση αφού στην πραγματικότητα πρόκειται για θεολογικές πραγματείες που ασχολούνται με αυτό το θέμα. Πράγματι, ως προς το θέμα της επικλήσεως, ούτε η Εκκλησία της Ρώμης ούτε οι Εκκλησίες της Ανατολής, απεφάνθησαν ποτέ δογματικά.

(2) Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, Εις την Θείαν Λειτουργίαν 29,1 (Sources Chrétiennes 4bis, 178-181).

** Η ευχή της Αναφοράς στην Ρωμαιοκαθολική Παράδοση ονομάζεται «Ρωμαϊκός Κανόνας». Επειδή ως όρος είναι άγνωστος στους καθ’ ημάς χρησιμοποιούμε περιφραστική απόδοση του όρου: «ευχή της Ευχαριστιακής Αναφοράς της Εκκλησίας της Ρώμης».

(3) Καβάσιλα, Εις την Θείαν Λειτουργίαν 30,1-2 (SC 4bis, 190-193).

(4) Καβάσιλα, Εις την Θείαν Λειτουργίαν 30,17 (SC 4bis, 198-199).

(5) Εκτός της σημασίας των «καινοτόμων» -βάσει του χωρίου των Πράξεων 17,21– το επίθετο «νεώτεροι» εχει και μία σημασία χρονική, με την έννοια των «υποστηρικτών μίας νεώτερης άποψης».

(6) Είναι εύλογο να σκεφτεί κανείς ότι μεταξύ αυτών ο Καβάσιλας συμπεριελάμβανε μάλιστα και τον Θωμά τον Ακινάτη.

*** Σημείωση του μεταφραστή: Υπογραμμίζουμε μαζί με τον συγγραφέα, την θέση της Επικλήσεως ως επακολουθούσης την εκφώνηση των λόγων του Κυρίου «λάβετε, φάγετε κ.λ.π.», διότι όπως θα δούμε παρακάτω, έχει σημασία θεολογική για την συζήτηση η θέση της Επικλήσεως σε σχέση με τα λόγια του Κυρίου!

(7) Αγίου Συμεών Θεσσαλονίκης, Ερμηνεία περί του Θείου Ναού 88 (PG 155, 740b)

(8) Η πρόθεση «παρά» + αιτιατική μπορεί να κατανοηθεί ή με την έννοια «αντίθετα προς» την θεία παράδοση, όπως παραδέχεται και ο HAWKES-TEEPLES S., The Liturgical Commentaries of St. Symeon of Thessalonika (υπό έκδοση), ή –όπως την αποδίδουμε εμείς– με την έννοια του «πέρα από» την θεία παράδοση. Ενώ δηλαδή, στην επίκληση του Αγίου Πνεύματος οι Βυζαντινοί μόνο προσεύχονται απλώς, οι Λατίνοι, όχι μόνο προσεύχονται και ευλογούν (όπως προβλέπει η παράδοση), αλλά επιπλέον «εμφυσούν», κάνοντας δηλ. έτσι κάτι περισσότερο από το απαιτούμενο. Σε τελευταία ανάλυση όμως η θέση του Συμεών είναι γενικά η ίδια.

(9) Αυτή η υπόθεσή μας επιβεβαιώνεται και από το γεγονός ότι αν και ο Συμεών Θεσσαλονίκης γράφει με τρόπο μαχητικό, κάνει λόγο για την πράξη της Λατινικής Εκκλησίας αναφερόμενος στην χρήση του ρήματος «εμφυσώ» ως τεχνικού όρου, που υπογραμμίζει θετικά την σημασία της λειτουργικής πράξεως. Πράγματι, όπως και για τον Καβάσιλα, ο τρόπος με τον οποίο ο Συμεών οργανώνει την υπεράσπιση της δικής του Λειτουργικής παραδόσεως, κυριαρχείται από την θεώρηση της Πνευματολογικής επικλήσεως ως καθοριστικού στοιχείου της Λειτουργικής πράξεως.

(10) DE LA TAILLE M., Mysterium fidei, Parisiis, 1931³, 432-453.

(11) DE LA TAILLE κάνει λόγο για «caerimoniaria invocatio seu epiclesis» (Mysterium fidei 453).

(12) Για παραπομπές σε συγγραφείς και αναφερόμενα κείμενα βλ. JUGIE M., De forma eucharistiae. De epiclesibus eucharisticis, Romae, 1943, 74-76.

(13) Πρόκειται για επιστολές απευθυνόμενες σε επισκόπους της Ανατολής και υπαγορευόμενες από την ποιμαντική μέριμνα να αποφευχθεί κάποιος να αποδώσει καθαγιαστική αποτελεσματικότητα και στην Επίκληση. Σε χρονολογική σειρά, έχουμε παρεμβάσεις των παπών Κλήμεντος του 11ου (1716), Βενεδίκτου 13ου (1729), Πίου του 7ου (1822) και Πιου 10ου (1910).

(14) Cf GIRAUDO C., “In unum corpus”. Trattato mistagogico sull’eucaristia, Cinisello B., 2001, 22-27.

(15) «Hinc etiam beatus Basilius Caesariensis episcopus in oratione sacri altaris, quam pene universus frequentat Oriens, inter cetera: Dona — inquit — Domine, virtutem ac tutamentum: malos quaesumus bonos facito, bonos in bonitate conserva: omnia enim potes, et non est qui contradicat tibi: cum enim volueris, salvas, et nullus resistit voluntati tuae. Ecce quam breviter, quamquam districte, Doctor egregius olim huic controversiae finem posuit, docens per hanc precem, non a seipso, sed a Deo malos homines bonos fieri, nec sua virtute, sed divinae gratiae adiutorio, in ipsa bonitate perseverare» (PIETRO DIACONO, Epistula 16, seu Liber Petri diaconi et aliorum qui in causa fidei a Graecis in Oriente Romam missi fuerunt “De incarnatione et gratia”, c. 8, in PL 62, 90c = PL 65, 449cd).

**** Σημείωση του Μεταφραστή: «Συστατικοί λόγοι του Κυρίου» στην Ακαδημαϊκή θεολογία ονομάζονται οι λόγοι του Κυρίου κατά τον Μυστικό Δείπνο, με τους οποίους «συνέστησε», «ίδρυσε» ή «παρέδωσε» (όπως συνήθως λέμε στην Ανατολή) το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας.

(16) Με αυτήν την έννοια δεν λείπουν κείμενα Πατέρων, και Δυτικών και Ανατολικών, που σε αναλογία με την Αυγουστίνεια διατύπωση «adde verbum... tolle verbum...» (cf PL 46, 834-836), φαίνεται να υποστηρίζουν την σχολαστική θέση (πρβλ. συλλογή σχετικών κειμένων εν JUGIE, De forma eucharistiae 92-104). Εντούτοις, οι συγγραφείς θεολογικών εγχειριδίων, που αρέσκονται στο να καταγράφουν αυτό το είδος εδαφίων ξεχνούν ότι ήδη ο άγιος ΙΟΥΣΤΙΝΟΣ, μετά από μία πρώτη προσωρινή και συγκεκριμένη προσέγγιση όπου αναφέρεται στην αποτελεσματικότητα των λόγων του Κυρίου (βλ. 1η Απολογία 66,2, εν PG 6, 427-428c), αμέσως αφοσιώνεται στον δεύτερο τρόπο προσέγγισης, τον πιο σφαιρικό, πλήρη και καθοριστικό, που αναφέρεται στην Αναφορά. (βλ. 1η Απολογία 67,5, εν PG 6, 429-430b).

(17) Αγιος ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ Μεδιολάνων,, De sacramentis 4,21-27 (SC 25bis, 114-117).

(18) Αγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων, De sacramentis 3,8 (SC 25bis, 96-97).

(19) Αποδίδοντας το νόημα της επικλήσεως, μπορούμε να παραφράσουμε το κείμενο δίνοντας το εξής χιαστό φιλολογικό και θεολογικό σχήμα: «... εξαπόστειλε το Πνεύμα Σου το Άγιο σε ΜΑΣ και σε αυτά τα ΔΩΡΑ, για να μεταβάλει τα Δώρα σε Σώμα Χριστού, ώστε κοινωνώντας να μεταβληθούμε ΕΜΕΙΣ σε σώμα της Εκκλησίας»!

(20) Για τα κείμενα του Radberto και του Floro di Lione βλ. GIRAUDO C., Il sudore del volto di Dio. La riscoperta dello Spirito Santo a partire dalla preghiera eucaristica, στον τόμο TANZARELLA S. (ed.), La personalità dello Spirito Santo. In dialogo con Bernard Sesboüé, Cinisello B., 1998, 166-173.

***** Σημείωση μεταφραστή: Οι Λειτουργικές ευχές των Ιερών Μυστηρίων και Ακολουθιών της Εκκλησίας έχουν κατά κανόνα διμερή δομή. Το πρώτο μέρος έχει περιεχόμενο δοξολογικό και ευχαριστήριο προς το Θεό, ενώ το δεύτερο μέρος προβάλλει τα αιτήματα της Εκκλησίας ή του πιστού που προσεύχεται ή για τον οποίο γίνεται κάποια δέηση. Το πρώτο μέρος, το δοξολογικό και ευχαριστήριο, προσδιορίζεται από το δεύτερο. Δηλαδή ευχαριστούμε το Θεό διότι στο παρελθόν έχει ικανοποιήσει αιτήματα σαν και αυτό το οποίο πρόκειται να προβάλουμε τώρα! Στο πρώτο μέρος δε, ευχαριστώντας το Θεό για την ικανοποίηση παρομοίων αιτημάτων, αναφερόμαστε και σε γεγονότα της Βίβλου, όπου φαίνεται και είναι καταγεγραμμένο ότι ο Θεός έχει ικανοποιήσει τέτοια αιτήματα. Αυτά τα γεγονότα, καθώς περιέχονται στη Βίβλο, αποτελούν την πιο ισχυρή εγγύηση ότι θα λάβουμε αυτό που ζητάμε. Με αυτές τις προϋποθέσεις ο καθηγητής αναπτύσσει την άποψή του στην παράγραφο που σχολιάζουμε και σε αυτές που επακολουθούν, λέγοντας πρώτα από όλα ότι το περιεχόμενο και ο σκοπός της δεήσεως, είναι που προσδιορίζει το περιεχόμενο και την δομή του ευχαριστηρίου τμήματος της ευχής.

(21) Το ντοκουμέντο αυτό, αφού έγινε αντικείμενο επεξεργασίας από το «Ποντιφηκιανό Συμβούλιο για την Προώθηση της ενότητας των Χριστιανών», σε συμφωνία με την «Επιτροπή για το Δογμα της Πίστεως» και με την «Επιτροπή για τις ανατολικές Εκκλησίες», επικυρώθηκε από τον πάπα Ιωάννη Παύλο ΙΙ. Το ντοκουμέντο φέρει ημερομηνία 20 Ιουλίου 2001.

(22) Εντούτοις, η προσεκτική έρευνα της δομής της «προσευχής της Διαθήκης» στα τρία επίπεδά της εξελίξεώς της (παλαιοδιαθηκική todà, Ιουδαϊκή berakà και χριστιανική Αναφορά), μας αποκαλύπτει ότι η Αναφορά του Θαδδαίου και Μάριος, αν και δεν περιέχει εκπεφρασμένα αφήγηση της συστάσεως του Μυστηρίου, όμως την συμπεριλαμβάνει «εν σπέρματι» (βλ. GIRAUDO, In unum corpus 352-360).

(23) Υπονοούμε τους αναγκαστικούς εκλατινισμούς στους οποίους υπεβλήθη η αρχαία Συριακή Εκκλησία του Μαλαμπάρ, με την Σύνοδο του Diamper (20-26 Ιουνίου 1599).

****** Η ελληνική απόδοση του κειμένου αυτού βασίστηκε στην ιταλική απόδοση του πρωτοτύπου από τον καθηγητή Giraudo. Παράλληλα ο μεταφραστής συμβουλεύτηκε την ελληνική απόδοση σε αρχαΐζον στυλ της Αναφοράς Θαδδαίου (ή Αδδαίου) και Μάριος, από τον π. Τρεμπέλα εν Λειτουργικοί Τύποι Αιγύπτου και Ανατολής, Αθήναι, 1961, σ. 231-234