Η ευχαριστιακή συγκρότηση των μυστηρίων

(Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο, 1 Μαρτίου 2008)

Νέναντ Μιλόσεβιτς

Ου γαρ ένεστι σχεδόν τινα τελεσθήναι τελετήν ιεραρχικήν, μη της θειοτάτης ευχαριστίας (1). Mε αυτά τα χαρακτηριστικά λόγια ο συγγραφεύς των Αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων επισημαίνει την αρχαία εκκλησιαστική αντίληψη των ιερών μυστηρίων και των ιεροτελεστιών και την σχέση τους με την Θεία Ευχαριστία. Αυτή η γνώμη του θεμελιώνεται στην κατά την εποχή της συγγραφής των έργων του (5ος αιώνας) επικρατούσα λειτουργική παράδοση. Στην διδακτορική μας διατριβή επιχειρήσαμε να αποδείξουμε, ότι τα ιερά μυστήρια διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο της θείας Λειτουργίας και επί μακρό χρονικό διάστημα ήταν αρρήκτως συνδεδεμένα με αυτήν. Αυτήν την σχέση επιβεβαιώνουν τα πιο παλαιά εκκλησιαστικά μνημεία, εν πρώτοις η Καινή Διαθήκη, όπως και οι μαρτυρίες των πατέρων της Εκκλησίας αλλά και πλήθος χειρογράφων Ευχολογίων. Ωστόσο, η λειτουργική πράξη της τελέσεως των ιερών μυστηρίων κατά τους τελευταίους αιώνες –και σε ορισμένες δε περιπτώσεις καθ’ ολόκληρη την τελευταία χιλιετία ή και προ της ενάρξεως αυτής– διαφέρει εν πολλοίς από την πρωταρχική εκκλησιαστική εμπειρία και παράδοση. Τα ιερά μυστήρια και ο αυξανόμενος αριθμός των ιεροτελεστιών–sacramentalia, με την τελετουργική τους μορφή τείνουν να καταστούν ισότιμα με την Θ. Ευχαριστία.

***

Η λειτουργική επιστήμη σήμερα έχει την αναμφισβήτητη γνώμη ότι τα ιερά μυστήρια έχουν νόημα μόνον εάν σχετίζονται με την Θ. Ευχαριστία, κάτι που σημαίνει ότι πρέπει να τελούνται εντός της Θ. Λειτουργίας ή ο μυούμενος, μετά την τέλεσή τους, να μεταλαμβάνει των Αχράντων μυστηρίων. Συνεπεία τούτου στην νεώτερη εποχή, στο χώρο του ανανεωμένου λειτουργικού βίου, παρατηρείται η προσπάθεια τελέσεως κάποιων ιερών μυστηρίων –συνήθως του βαπτίσματος και του γάμου– στο πλαίσιο της Θ. Λειτουργίας. Όμως αυτού του είδους οι προσπάθειες αναπόφευκτα αντιμετωπίζουν και πολλά πρακτικά προβλήματα και ως εκ τούτου οι ιερείς οι οποίοι τελούν τα μυστήρια τοιουτοτρόπως, αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία να εφαρμόσουν πρόχειρες λύσεις. Μολονότι τέτοιου είδους αφορμές είναι σποραδικές, εκτιμούνται από τους ίδιους τους συμμετέχοντες ως εξειδικευμένα γεγονότα, προορισμένα για τους προνομιούχους, και τα οπoία οι παρόντες στην τελετή πιστοί βιώνουν αποκλειστικά ως αξιοθέατα και συνήθως δεν είναι εις θέσιν να συμμετάσχουν ενεργώς εις αυτά.

Τελικά, συμπεραίνει κανείς ότι σήμερα τουλάχιστον για τους λειτουργιολόγους και πολλούς λειτουργικά και θεολογικά φωτισμένους ιερουργούς δεν υπάρχει το δίλημμα αν τα ιερά μυστήρια πρέπει να τελούνται συνδεδεμένα με την Θ. Ευχαριστία, αλλά το κύριο ζήτημα είναι ποιά μυστήρια και ποιές τελετές και με ποιό τρόπο μπορούν να τελεσθούν υπ’ αυτήν την μορφή. Ο σκοπός μας εδώ δεν είναι να δώσουμε απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, αλλά να επισημάνουμε τα εξαιρετικώς μεγάλα προβλήματα, που ακολουθούν τέτοιες προσπάθειες, αλλά και τους κινδύνους που θα προκύψουν εφόσον δεν ξεκινήσουμε μία συστηματική και μεθοδική νοηματοδοτική οικοδόμηση του λειτουργικού περιβάλλοντος εντός του οποίου θα γίνει δυνατή η εφαρμογή αυτής της τόσο σημαντικής και για την λειτουργική ζωή των πιστών τόσο αναγκαίας λειτουργικής πράξης.

Μελετώντας λοιπόν αυτό το θέμα, το πρώτο ερώτημα το οποίον τίθεται είναι ποια ιερά μυστήρια και ποιες ιεροτελεστίες μπορούν να επανασυνδεθούν με την Θ. Λειτουργία, και δεύτερον, ποια είναι τα κριτήρια που θα εφαρμόσουμε κατά την διαδικασία αυτής της επιλογής. Μήπως σε αυτήν την περίπτωση θα επιμείνουμε και στο μέλλον σε κάποιο συγκεκριμένο αριθμό των ιερών μυστηρίων, τα οποία θα τελούνται στα πλαίσια της Θ. Λειτουργίας, και από την άλλη πλευρά θα καθορίσουμε μία σειρά δευτερευουσών τελετών, οι οποίες για διαφόρους λόγους δεν συνδέονται με την Θ. Λειτουργία; Στο πλαίσιο των συζητήσεων για τον ορισμό της ιδιότητας–μυστήριο ή ακολουθία –όπως και του αριθμού των μυστήριων– είναι υψίστης σημασίας ένα σημείο, το οποίο παραμελούμε. Αυτό το σημείο πρέπει να είναι ο σημαντικότερος παράγων στον ορισμό του μυσταγωγικού χαρακτήρα κάθε μυστηρίου και τελετής. Πρόκειται δηλαδή περί της σχέσεως εκείνου του οποίου θέλουμε να κατορθώσουμε με το μυστήριο και του ιδίου του μυστηρίου της Εκκλησίας, δηλ. της Ευχαριστίας. Συγκεκριμένα, μήπως το ιερό μυστήριο ολοκληρώνει τον σκοπό του και το νόημά του εν εαυτώ, δηλαδή κάποιος βαπτίζεται, για να έχει δικαίωμα να τελέσει γάμο, να του συγχωρεθούν οι αμαρτίες, να απαλαχθεί από τις ενοχές του και ούτω καθ’ εξής, ή όλα αυτά γίνονται για την οικοδομή της Εκκλησίας; Δεν χρειάζεται πολύ σκέψη για να συμπεράνουμε ότι στη σημερινή εκκλησιαστική κατάσταση, στις περισσότερες των περιπτώσεων, πρόκειται για την πρώτη εκδοχή.