Ευχαριστία και Ιεραποστολή

(Εισήγηση στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Βόλος 12 Απριλίου 2008)

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Το κείμενο αυτό αποτελεί προφορική εισήγηση, η οποία πρόκειται να τύχει επεξεργασίας. Σε έναν βαθμό αναπτύσσει και συμπληρώνει θέσεις τις οποίες έχω διατυπώσει σε τρία μελετήματά μου: "Ιεραποστολή και Εσχατολογία", Εκκλησία και Εσχατολογία (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Ι. Μητροπόλεως Δημητριάδος, εποπτ. Παντελή Καλαϊτζίδη), εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2003, σ. 171-190· Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται. Η Ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης, εκδ. Εν Πλω, Αθήνα 2008, σσ. 27-42, 73-91 (πρώτες δημοσιεύσεις αυτών των αποσπασμάτων, 2001 και 2000 αντίστοιχα)· "Μόνο με ψωμί; Μόνο με κρασί; Η δυνατότητα χρήσης άλλων υλικών στη θεία Ευχαριστία", Σύναξη 105 (2008), σσ. 55-73.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το κείμενό μου αυτό το εννοώ ως χειρονομία ευγνώμονος ανταποκρίσεως. Ευγνωμοσύνη νιώθω ότι οφείλουμε σε κοντινούς και μακρινούς δασκάλους, οι οποίοι κοπιάζουν για την έξοδο της θεολογίας μας από τον σχολαστικισμό και τον ριτουαλισμό, και ταυτόχρονα τονίζουν πόσο μας χρειάζεται μια θεολογική παιδεία έκθεσης στον διάλογο. Μια παιδεία, δηλαδή, η οποία το "λόγον διδόναι" και το "λόγον αιτείσθαι" δεν τα απεχθάνεται, ούτε και απλώς τα ανέχεται, αλλά -όλως αντιθέτως- τα θεωρεί ευτύχημα. Όθεν, το κείμενό μου αυτό έρχεται ως μαθητική ανταπόκριση σε προσκλήσεις που έχουν διατυπώσει οι δάσκαλοι.

Θα προσπαθήσω να καταθέσω έναν προβληματισμό σε σχέση με ορισμένες απόψεις περί Ιεραποστολής και Ευχαριστίας, απόψεις οι οποίες γνωρίζουν ικανή διάδοση στον θεολογικό χώρο και οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

α. Η Εκκλησία είναι εικόνα της μέλλουσας Βασιλείας του Θεού.

β. Η Ευχαριστία εικονίζει, φανερώνει και προτυπώνει τη Βασιλεία. Η ταυτότητα, λοιπόν, της Εκκλησίας βρίσκεται αποκλειστικά στη θεία Ευχαριστία.

γ. Η ιεραποστολή, συνεπώς, αποτελεί στοιχείο της ιστορίας κι όχι της Βασιλείας και γι' αυτό δεν αποτελεί αποφασιστικό στοιχείο της Εκλησίας· δεν καθορίζει δηλαδή την ταυτότητά της.

Θα ήθελα εδώ να κάνω εκ προοιμίου τρεις διευκρινίσεις, τις οποίες κρίνω αναγκαίες για να αποφευχθούν παρανοήσεις: Πρώτον: Θα προχωρήσω σε μια συνηγορία υπέρ της Ιεραποστολής, η οποία όμως (συνηγορία) δεν σημαίνει συλλήβδην άρνηση των ως άνω θέσεων. Εξαπεναντίας, αποτελεί καρπό ορισμένων εξ αυτών! Εκείνο, δηλαδή, το οποίο αμφισβητώ, είναι ότι τα ως άνω τρία σημεία αποτελούν αδιάσπαστο όλο. Δεύτερον: Κι εδώ ακούγονται οι αλυσσίδες του φαντάσματος που έχει στοιχειώσει για τα καλά τις συζητήσεις μας: η ασάφεια στη χρήση του όρου Ιεραποστολή. Από κάποιες πλευρές, για παράδειγμα, ως Ιεραποστολή κατονομάζεται (και αποδοκιμάζεται) μια κηρυκτική δραστηριότητα η οποία υποβαθμίζει το δόγμα, υποτιμά τα μυστήρια και ασκείται ερήμην της Ευχαριστίας και σε προτεραιότητα έναντι αυτής. Προσωπικά προσυπογράφω την καταδίκη μιας τέτοιας "Ιεραποστολής". Το ζήτημα είναι όμως ότι η συζήτηση διεξάγεται σαν να μην υπάρχει άλλη κατανόησή της. Η Ιεραποστολή, λοιπόν, για την οποία θα μιλήσω εγώ, είναι η μαρτυρία για τη σχέση του Θεού με την κτίση του, η διακονία αυτής της σχέσης και η πρόσκληση σε ό,τι μας έχει υποσχεθεί ο Θεός. Μαρτυρία, διακονία και πρόσκληση, οι οποίες είναι αδιανόητες δίχως την όσμωση με το δόγμα, τα μυστήρια και την Ευχαριστία. Τρίτον: Η βασική μου θέση είναι ότι η Ιεραποστολή δεν αποτελεί στοιχείο της μέλλουσας Βασιλείας, είναι όμως αποφασιστικό στοιχείο της Εκκλησίας. Αμφιβάλλω, δηλαδή, κατά πόσο Ευχαριστία και Ιεραποστολή τελούν στη σχεδόν αντιθετική σχέση η οποία συχνά συμπεραίνεται όποτε η κεντρικότητα της Ευχαριστίας εισπράττεται ως εκτοπισμός παντός άλλου στοιχείου από το κέντρο και ως κατανόηση παντός άλλου στοιχείου ως μη απαραίτητου -ως στοιχείου δηλαδή που μπορεί να λείψει δίχως να παραβλαφθεί η ουσία των πραγμάτων.