Βασίλης Αδραχτάς, Δρ Παντείου Πανεπιστημίου και Πανεπιστημίου του Sydney, Εκδότης του περιοδικού Θρησκειολογία

Σάββατο 4 Μαρτίου 2006

Το αίτημα μιας άλλης «πολιτικής θεολογίας»

απουσία –πολυμερώς και πολυτρόπως– ενός εκάστου εξ ημών, των πραγματικών ανθρώπων. Κατά συνέπεια, όσο μεγάλο ζήτημα είναι η συνεχής διευθέτηση των σχέσεων Εκκλησίας και Κράτους, άλλο τόσο –αν μη τι άλλο– είναι και ο συνεχής αυτοπροσδιορισμός της χριστιανικής υποκειμενικότητας έναντι των σχέσεων αυτών? η δοκιμή της πιστότητάς μας απέναντι στην εκκλησιαστική και κρατική θεσμικότητα, η πραγμάτωση της αυτεξούσιας θρησκευτικής και πολιτικής μας πράξης.

Το ζητούμενο μιας αυτεξούσιας θρησκευτικής και πολιτικής πράξης είναι συνυφασμένο με το ζητούμενο μιας πολιτικής θεολογίας και, γιατί όχι, μιας θεολογικής πολιτικής. Ως προς το δεύτερο αυτό ζητούμενο δύο είναι κατά βάσιν οι τρόποι με τους οποίους μπορεί κανείς να στοιχειοθετήσει την τοποθέτησή του. Πρώτον, μπορεί να αναζητήσει εναύσματα στη σύγχρονη δυτικοευρωπαϊκή «πολιτική θεολογία» (politische Theologie) και τις ομόλογές της «θεολογία της απελευθέρωσης» και «θεολογία της επανάστασης». Δεύτερον, μπορεί να διευρύνει τον ορίζοντά του και να αναζητήσει τύπους, τάσεις και πραγματώσεις χριστιανικής πολιτικής υποκειμενικότητας σε όλες τις περιόδους και σε όλο το φάσμα της ιστορικής διαδρομής του Χριστιανισμού. Βέβαια, για να είμαστε ειλικρινείς, ο δεύτερος από τους εν λόγω τρόπους δεν μπορεί εν τοις πράγμασι παρά να περάσει μέσα από την προοπτική που ούτως ή άλλως θέτει ο πρώτος –δυνάμει, εννοείται, της λογικής και των ορίων που συνεπάγεται η ερμηνευτική πράξη. Φαίνεται, λοιπόν, πως είναι δοκιμότερο να αρθρώσει κανείς, κατ’ αρχάς, μία όσο το δυνατόν πιο συμπεριληπτική ιστορική θεώρηση και, εν συνεχεία, να επιχειρήσει μία θεολογική πρόταση που θα αξιοποιεί τα παρελθόντα διαλεγόμενη με τα παρόντα εν όψει και χάριν πάντοτε των μελλόντων.

Ιστορία, πολιτική και ερμηνεία στον Χριστιανισμό

Οποιαδήποτε ιστορική θεώρηση του Χριστιανισμού προϋποθέτει και συνεπάγεται ταυτόχρονα την εγγενή και, ως εκ τούτου, ιδιάζουσα σχέση του Χριστιανισμού με την ιστορία? όχι ότι ο Χριστιανισμός ασκεί κάποιου είδους μονοπώλιο στην παραγωγή της ιστοριογραφίας, αλλά δίχως την παρουσία του δεν είναι (κατα)νοητή η γένεση, ανάπτυξη και εμπειρία της ιστορικότητας. Η ιστορική (αυτο)συνείδηση και υποκειμενικότητα θεματογραφούνται ως θεμελιώδη φαινόμενα του χριστιανικού είναι-εν-τω-κόσμω: ο Χριστιανισμός είναι η ιστορία –μέχρι την αυγή της νεοτερικότητας– κι όταν ακόμα ο Χριστιανισμός τελεί σε ένταση με την ιστορία –κατά τη διάρκεια της μετα/νεοτερικότητας– η ιστορία απλούστατα δεν παύει ποτέ να είναι χριστιανική? το πολύ-πολύ παίρνει χαρακτήρα μετα-χριστιανικό. Κι αυτό συμβαίνει, διότι στα όρια του Χριστιανισμού ως θρησκευτικής εμπειρίας το Θείο βιώνεται ως η ενυπόστατη νοηματοδότηση του χρόνου, με άλλα λόγια ως η απόλυτη ιστορική συνείδηση. Παράλληλα, όμως, στα όρια της εκκοσμίκευσης, όχι βέβαια ως θρησκευτικής αλλά ως ιεροφανειακής εμπειρίας, η έλλογη περιπέτεια της ιστορίας βιώνεται ως υπέρβαση του χριστιανικού μύθου, με άλλα λόγια ως ο αληθής λόγος του Χριστιανισμού. Από τη μία, λοιπόν, ο «Λόγος σαρξ εγένετο», τουτέστιν η κατ’ εξοχήν ανθρώπινη πράξη, συνείδηση, ιστορία, και από την άλλη η ιστορία «Λόγος» παρέμεινεν, τουτέστιν η κατ’ εξοχήν παραδοξότητα, προβληματικότητα, χριστιανικότητα.

Η ένταση και το προβληματικό στοιχείο στις σχέσεις Χριστιανισμού και εκκοσμίκευσης γενεαλογείται με σημείο αναφοράς και αφετηρίας την παραδοξότητα που συνιστά το πρόσωπο, το κήρυγμα και η δράση του Ιησού. Είναι με την παρουσία του Ιησού που ο χρόνος αποκτά το απόλυτο νόημά του ως ιστορία και, παράλληλα, είναι με την απουσία του Ιησού που η ιστορία παλινδρομεί στο φάσμα του μηδενός. Ως θρησκευτική παρουσία ο Ιησούς συνιστά την έσχατη διάσταση του ιστορικού, ενώ ως θρησκευτική απουσία ο Ιησούς συνιστά την έσχατη μέριμνα του ιστορικού. Εδώ ακριβώς έγκειται και η ιδιοπροσωπία του Χριστιανισμού: δεν είναι απλά ιστορία, αλλά ιστορία με συνείδηση της θεμελιακής εκκρεμότητάς της? ο Κύριος ήταν εδώ, ο Κύριος δεν είναι εδώ, ο Κύριος θα είναι εδώ –κι αυτή η διαλεκτική συνιστά το πεδίο, το πρόβλημα και τη δυναμική της χριστιανικής εσχατολογίας. Κατά συνέπεια, η ιστορία, δηλαδή η ανθρώπινη πράξη που έχει συνείδηση της απόλυτης παρουσίας και της απόλυτης απουσίας του νοήματός της, δεν αποτελεί απλώς το πεδίο του Χριστιανισμού, αλλά και το ριζικό του πρόβλημα. Ένα πρόβλημα που ο Χριστιανισμός και, κατ’ επέκταση, κάθε μετα-χριστιανικό φαινόμενο βιώνει σε σχέση με κάθε εκδήλωση της κοινωνικής, οικονομικής, πολιτισμικής, θρησκευτικής και πολιτικής ζωής.

Το θεμελιώδες αίνιγμα-πρόβλημα της παρουσίας / απουσίας του Ιησού δεν μπορούσε παρά να αναδειχθεί σε γενεσιουργό αίτιο μιας σειράς από απαντήσεις-λύσεις εκ μέρους των χριστιανικών συνειδήσεων, ομάδων, κινημάτων, κοινοτήτων και κοινωνιών. Με άλλα λόγια, λειτούργησε ως το μείζον ζητούμενο, ένα ζητούμενο στο οποίο ανταποκρίθηκε μία πληθωρική, δυναμική και εν πολλοίς αντιφατική τυπολογία από χριστιανικές εσχατολογίες. Ανάλογα με την εποχή και τα κείμενα που λαμβάνει κανείς υπ’ όψιν του στην ιστορική διαδρομή του Χριστιανισμού, θα μπορούσε σχηματικά να χαρτογραφήσει το ανάπτυγμα της χριστιανικής εσχατολογίας σε τρεις τετράδες. Μέχρι τις αρχές του τέταρτου αιώνα είναι ανιχνεύσιμες η εσχατολογία του «τέλους», η εσχατολογία του «πληρώματος», η εσχατολογία του «προορισμού» και η εσχατολογία του «μέρους»? ανάλογα πάντα με το πώς οι χριστιανοί βιώνουν το πρόσωπο, το κήρυγμα και τη δράση του Ιησού ως φανέρωσης της «Βασιλείας του Θεού» εντός του ιστορικού χρόνου. Από τον τέταρτο αιώνα και μέχρι τις απαρχές της νεοτερικότητας είναι ανιχνεύσιμες η εσχατολογία της ουτοπίας, η εσχατολογία της «θεωρίας», η εσχατολογία του τόπου και η εσχατολογία της «εικόνας»? ανάλογα πάντα με το πώς οι χριστιανοί βιώνουν τον ρόλο που καλείται να παίξει η αποκλειστική πια ιδιοποίηση του ιστορικού εκ μέρους της Εκκλησίας. Τέλος, στη μετανεοτερική εποχή είναι ανιχνεύσιμες η εσχατολογία του ανά-πάσα-στιγμή, η εσχατολογία του κατά-πάσαν-στιγμήν, η εσχατολογία του εν-πάση-στιγμή και η εσχατολογία του δια-πάσης-στιγμής? ανάλογα πάντα με το πώς οι χριστιανοί βιώνουν την υποκειμενικότητά τους εν σχέσει προς το πολύ συγκεκριμένο εκάστοτε ιστορικό παρόν.

Είναι εύλογο να υποθέσει κανείς ότι όλοι αυτοί οι τύποι χριστιανικής εσχατολογίας πραγματώνονται, τελικά, ως διάφορες μεταξύ τους αναμετρήσεις με το θεμελιώδες πρόβλημα που συνιστά η ίδια η ιστορικότητα και ότι ως τέτοιες ακριβώς καταθέτουν τις δικές τους πρόσφορες, ενδεδειγμένες ή καθολικές λύσεις, τις δικές τους υπερβάσεις των εντάσεων της ανθρώπινης συνείδησης, τις δικές τους εκδοχές περί πολιτικής πράξης. Ειδικότερα, οι εσχατολογίες του «τέλους», του «πληρώματος», του «προορισμού» και του «μέρους» προέκριναν την πολιτική της ιδεολογικής σύγκρουσης, της εσωτερικευμένης χειραφέτησης, της εξουσιαστικής υποκατάστασης και της κοινωνικής παρέμβασης, αντίστοιχα. Από την πλευρά των εσχατολογιών της ουτοπίας, της «θεωρίας», του τόπου και της «εικόνας», προκρίθηκαν πολιτικά η αποκαταστασιακή ιδεολογία, η ηθική της αυτονομίας, η εμπέδωση της ιεραρχικότητας και η υπερβασιακή λειτουργία των θεσμών, αντίστοιχα. Τέλος, οι εσχατολογίες του ανά-πάσα-στιγμή, του κατά-πάσαν-στιγμήν, του εν-πάση-στιγμή και του δια-πάσης-στιγμής προέκριναν ένα φάσμα πολιτικών συμπεριφορών και νοημάτων που περιλαμβάνει την πουριτανική κριτική, τον ανατρεπτικό ακτιβισμό, την εκτονωτική ιδιώτευση και την αναπτυξιακή συμμετοχή, αντίστοιχα.

Προς μια εσχατολογία της πολιτικής παρενόχλησης

Σε όλες τις ανωτέρω περιπτώσεις το θεμελιακό αίνιγμα-πρόβλημα της παρουσίας / απουσίας του Ιησού μεταφράζεται στην τάδε ή στη δείνα μορφή αυθεντίας, η οποία με τη σειρά της μετασχηματίζεται σε περαιτέρω μορφές ιδεολογικής θεμελίωσης, σχέσεων εξουσίας, πολιτικής συμπεριφοράς και υποκειμενικότητας. Σημειωτέον, μάλιστα, ότι είναι όλες τους εξίσου χριστιανικές και κανείς δεν μπορεί να διεκδικήσει για τη μία ή την άλλη αποκλειστικούς τίτλους αυθεντικότητας –παρεκτός εάν χρησιμοποιήσει κριτήρια αριθμητικά ή, τέλος πάντων, μακρο-κοινωνικά. Τέτοια, όμως, κριτήρια ελάχιστη σημασία έχουν στην άρθρωση της θεολογικής αυτοσυνειδησίας. Επιπλέον, αυτό που θα πρέπει να τονιστεί είναι ότι όλες οι ανωτέρω εκδοχές χριστιανικής πολιτικής εσχατολογίας ενδίδουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην πίεση της εκκοσμίκευσης ως εγγενούς προβλήματος και εσωτερικής υπόθεσης του Χριστιανισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα όφειλαν να υπερβούν την εκκοσμίκευση –κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με απώλεια του ίδιου του εσχατολογικού βιώματος– αλλά ότι θα όφειλαν να εμμείνουν στο «μεταξύ», να υπομείνουν το δράμα του διλήμματος στο οποίο τους κάλεσε ο Ιησούς και να παραμείνουν πιστές σ’ αυτόν ως την έσχατη, απρόβλεπτη και μοναδική λύση της ιστορίας.