του Θεόφιλου Αμπατζίδη,Master Θεολογίας Α.Π.Θ., Συνεργάτη της Ακαδημίας Θεολογίας Σπουδών

Σάββατο 22 Ιανουαρίου 2005

Σεβασμιώτατε, σεβαστοί πατέρες, αγαπητοί φίλοι,

Με ιδιαίτερη χαρά σας καλωσορίζουμε στη φιλόξενη αυτή αίθουσα, προκειμένου να πραγματοποιήσουμε την έναρξη της πέμπτης σειράς μαθημάτων του χειμερινού προγράμματος της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, με θέμα: Η συμμετοχή των λαϊκών στη ζωή της Εκκλησίας. Να καλωσορίσουμε και να ευχαριστήσουμε για την παρουσία όλους εσάς, «τους εγγύς και τους μακράν», τους συμπολίτες μας αλλά και αυτούς που με ευχαρίστηση υποβλήθηκαν στον κόπο να διανύσουν αρκετά χιλιόμετρα για να βρεθούν μαζί μας.

αναστοχασμό, αυτοκριτική και δραστηριοποίηση, αναζητώντας δρόμους συνεργασίας και συναντίληψης, αλληλοκατανόησης και συμπόρευσης, που φθάνει μέχρι και τη συζήτηση για ένωση? εάν και εφόσον οι συνθήκες –και κυρίως αυτές που αφορούν ζητήματα πίστεως– το επιτρέψουν. Ακόμη και το φαινόμενο της «επιστροφής της θρησκείας» στο σύγχρονο κόσμο, ως αποτέλεσμα των αδιεξόδων της ύστερης νεωτερικότητας, στάθηκε παράγοντας ενεργοποίησης του κοινωνικού ρόλου των Εκκλησιών, αλλά κυρίως και κατεξοχήν, παράγοντας ανανοηματοδότησης της αυτοσυνειδησίας τους. Κατανοήθηκε, για παράδειγμα, πως η αφηρημένη θεολογία και η εκκλησιολογία χωρίς αντίκρισμα στη ζωή, με ατομικιστικές κατανοήσεις και πρακτικές αναδείχθηκε από τα πράγματα ατελέσφορη και οδηγήθηκε ανεπιστρεπτί στο παρελθόν.

Αναντίρρητα η Ορθόδοξη Θεολογία, στο πρόσφατο σχετικά παρελθόν, επεξεργάστηκε με αρκετή επιτυχία βασικές διαστάσεις της περί Εκκλησίας θεολογίας. Τα σπουδαιότερα σημεία αυτής της επεξεργασίας μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:

α) η επανεύρεση της έννοιας της Εκκλησίας ως σώματος Χριστού σε αντίθεση με την καθιδρυματική κατανόησή της

β) η προβολή της συνοδικότητας ως βασικής διάστασης της Εκκλησίας, επισημαίνοντας τόσο τη δημοκρατική όσο και κυρίως τη διάσταση της ενεργούς προσωπικής συσσωμάτωσης στο ευχαριστιακό σώμα και,

γ) η προβολή της ανεπανάληπτης αξίας της ελευθερίας κάθε ανθρώπου ως προσώπου και της κοινωνίας μεταξύ των πιστών.

Οι ανωτέρω καταλυτικές επισημάνσεις στην εκκλησιολογία δεν πραγματοποιήθηκαν ούτε απρόσκοπτα ούτε άκοπα. Όπως είναι άλλωστε φυσικό, κάθε έννοιας και μορφής κατεστημένο προσπάθησε με μια αυτοδικαιωτική διάθεση είτε να μειώσει την αξία τους είτε να την ακυρώσει στην πράξη. Έτσι, ακόμη και στοιχεία των σύγχρονων εκκλησιολογικών επισημάνσεων όπως η Παράδοση και η «επιστροφή στους Πατέρες» χρησιμοποιήθηκαν για να ακυρωθεί η σημασία της παραπάνω προσπάθειας με μέθοδο τη στατική κατανόηση των Πατέρων, αναπαράγοντας, πολλές φορές κακέκτυπα, την πατερική διδασκαλία, χωρίς τις απαιτούμενες προεκτάσεις που θα καθιστούσαν την τελευταία καταλύτη δημιουργικότητας και αναζωογόνησης της εκκλησιαστικής ζωής.

Τα σημερινά προβλήματα, προβλήματα του ζωντανού οργανισμού που λέγεται Εκκλησία, μοιάζουν παραγκωνισμένα, ενώ η κακέκτυπη στατική αναπαραγωγή της «πατερικής διδασκαλίας» χρησιμοποιείται για να δικαιώσει την κυρίαρχη πρακτική εξουσίας και εκκοσμικευμένης κοινωνικής καταξίωσης.

Κατά συνέπεια, και στον ανατολικό ορθόδοξο χώρο, παρατηρείται ξεκάθαρα ένα τεράστιο χάσμα αποξένωσης του εκκλησιαστικού σώματος από την Εκκλησία, παρά τις ενίοτε παραπλανητικές στατιστικές που επιστρατεύονται, στα πλαίσια της εξουσιαστικής διαχείρισης της εκκλησιαστικής ζωής. Αποξένωσης του εκκλησιαστικού σώματος από την ηγεσία της Εκκλησίας αλλά και αποξένωση της ποιμένουσας ή διοικούσας Εκκλησίας τόσο από την θεολογία όσο και από το σώμα των πιστών. Παρά τις κατά καιρούς περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις, η μάστιγα της εξουσιαστικής αντίληψης και της εκκλησιαστικής γραφειοκρατίας –και τα δύο προϊόντα της εκκοσμίκευσης– συνθλίβουν την εκκλησιαστική ζωή και αστυνομεύουν την εν Αγίω Πνεύματι ανάπτυξη του εκκλησιαστικού σώματος «εις μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Αρκούμαστε σε παραπειστικές δηλώσεις και δεν αναρωτιόμαστε για τα αυτονόητα. Τι θα έπρεπε να πει κανείς για την ελάχιστη –σε σύγκριση με τον αριθμό των βαπτισμένων– συμμετοχή των πιστών στα μυστήρια και δη τη Θ. Ευχαριστία; Χωρίς να υπολογίσει κανείς τη συμμετοχή στη Θ. μετάληψη που παρουσιάζεται με συχνότητα δύο ή τρεις φορές κατ’ έτος. Ποιος αντιλαμβάνεται τι λέγεται κατά τη διάρκεια της λατρείας; Ποιος μετέχει ενεργά και ενσυνείδητα; Ποιος νοιώθει ότι βρίσκεται ανάμεσα σε αδελφούς και ποιος συντονίζει την ζωή του με τον παλμό της εκκλησιαστικής κοινότητας; Όλα τα παραπάνω και τόσα άλλα είναι αποκαλυπτικά της αποξένωσης του εκκλησιαστικού σώματος από την ίδια την Εκκλησία, που εντοπίζεται και εκφέρεται ως παραγκωνισμός ή ιδιώτευση του λαϊκού στοιχείου από τη ζωή της.

Η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος σε συνεργασία με την Αστική μη Κυβερνητική μη Κερδοσκοπική Εταιρία Ακαδημία Δημητριάδος, για πέμπτη συνεχή χρονιά στο χειμερινό της πρόγραμμα, επέλεξε να ασχοληθεί όχι με τα εύκολα και τα ανώδυνα αλλά με θεολογικά ζητήματα αιχμής, με ζητήματα που απασχολούν την ζωή και την καθημερινή πράξη της Εκκλησίας. Ύστερα λοιπόν από το θέμα Εκκλησία και Εσχατολογία της πρώτης χρονιάς, Ορθοδοξία και νεωτερικότητα της δεύτερης, Φύλο και θρησκεία, η θέση της γυναίκας στην Εκκλησία της τρίτης και Ορθοδοξία και πολυπολιτισμικότητα της τέταρτης, τούτο το χειμώνα θα ασχοληθούμε με το θέμα: Η συμμετοχή των λαϊκών στη ζωή της Εκκλησίας.

Αναμφίβολα, είναι αρκετά παρήγορο ότι, έστω και για ένα μικρό και υποψιασμένο λείμμα του ορθοδόξου πληρώματος, η ουσιαστική και ενεργός συμμετοχή των λαϊκών στην Εκκλησία δεν μπορεί να εξαντλείται στο λειτουργικό «αμήν» ή την αριθμητική και οικονομική πλαισίωση των δραστηριοτήτων της εκκλησιαστικής ηγεσίας, αλλά θα πρέπει να εξακτινώνεται σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της δραστηριότητάς της. Η αποστολικότητα της Ορθοδοξίας πόρρω απέχει από το να θεωρείται ως η νοητή αναγωγική αλυσίδα που ενώνει τους επισκόπους με τον αποστολικό θεσμό. Εκφράζει μάλλον το αυτό πνεύμα ενότητος και αγάπης, σεβασμού και αναγνώρισης των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος, στο πρόσωπο του άλλου. Η κοινωνία των χαρισμάτων συνιστά έτσι προϋπόθεση της αγαπητικής κοινότητας των πιστών και καθιστά αδήριτη την ανάγκη της δραστηριοποίησής τους στο σώμα του Χριστού.

Και είναι ασφαλώς απόλυτη ανάγκη, σε κοινωνίες πολυπολιτισμικές και μετανεωτερικές, το σώμα της Εκκλησίας ως το πλήρωμα κλήρου και λαού, να είναι σε διαρκή ετοιμότητα αυτοκριτικής και επανεξετάσεως όλης αυτής της ιστορικής κακοήθειας, που με τη μορφή της εκκοσμίκευσης, της εξουσιαστικής αντίληψης και θεσμικής γραφειοκρατίας, επεσώρρευσαν οι αιώνες και στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Ποιος π.χ. αρνείται ότι σήμερα στην Ελλάδα σώμα ενορίας και επισκοπής δεν υπάρχει; Οι ονομασίες δηλώνουν μόνο χωροταξικά σχήματα για την εξυπηρέτηση ελεγκτικών και διοικητικών αναγκών. Επιτέλους, η συμμετοχή του λαού στην λατρεία, στην κατανόηση της γλώσσας της, στη διοίκηση και το συνοδικό θεσμό, η οικείωση των σχέσεων ποιμένων-ποιμνίου, η ανασυγκρότηση των ενοριών, η ευχαριστιοκεντρική κατανόηση των διακονημάτων, το ζήτημα της γυναικείας παρουσίας και συμμετοχής, η συμμετοχικότητα στην εκλογή και την εν Αγίω Πνεύματι ανάδειξη του ι. κλήρου κ. ά., αποτελούν βασικές εκκλησιολογικές παραμέτρους που νηφάλια πρέπει να επανατοποθετηθούν και θεολογικά να συζητηθούν.

Αυτό το σκοπό έρχεται να υπηρετήσει το χειμερινό πρόγραμμα της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών στη φετινή σειρά μαθημάτων με θέμα: Η συμμετοχή των λαϊκών στη ζωή της Εκκλησίας, και με επιμέρους ενότητες όπως: η λειτουργική αναγέννηση και το αίτημα της συμμετοχής των λαϊκών, το λειτούργημα του επισκόπου στο μυστήριο της Εκκλησίας, η λειτουργία των χαρισμάτων στο σώμα της Εκκλησίας, η αγαμία του κλήρου και οι απαρχές της ιεραρχικής εκκλησιολογίας, το θεσμικό και χαρισματικό στοιχείο στην ορθόδοξη εκκλησιολογία, η ιερωσύνη των λαϊκών, ο λαός του Θεού στη βιβλική παράδοση, βαπτισματική θεολογία και “βασίλειον ιεράτευμα”, το λαϊκό στοιχείο στη συνοδική παράδοση της Ορθοδοξίας, η συμμετοχή των γυναικών στη ζωή της Εκκλησίας κ. ά.

Κλείνοντας επιτρέψτε μου να ευχαριστήσω, από τη θέση αυτή, όλους όσους στήριξαν και στηρίζουν αυτήν την προσπάθεια: εν πρώτοις τον επίσκοπό μας, τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ιγνάτιο, για την ιδέα της Ακαδημίας, το ανοιχτό και διαλλακτικό πνεύμα που τον διακρίνει και την αγάπη και εμπιστοσύνη με την οποία περιβάλλει το έργο αυτό. Τον υπεύθυνο του χειμερινού προγράμματος κ. Παντελή Καλαϊτζίδη για την ακούραστη προσπάθειά του και την ευγενική και διακριτική εποπτεία του. Τους συνεργάτες της Ακαδημίας Νίκο Ντόντο, Νίκο Βαραλή και Γιώργο Σκαλτσά για την πολύτιμη προσφορά και την άριστη συνεργασία. Τους αγαπητούς εισηγητές για την προθυμία στην πρόσκλησή μας, τον κόπο της προετοιμασίας και της μετακινήσεως. Τους χορηγούς του προγράμματός μας, το Υπουργείο Πολιτισμού, τον Όμιλο Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων «Αλέξανδρος Μ. Μουστακαλής», τις εκδόσεις Ίνδικτος, την εφημερίδα «Θεσσαλία» του Βόλου και το βιβλιοπωλείο «Παιδεία», που με την οικονομική συμβολή τους διευκολύνουν τα μέγιστα το έργο μας.

Και τέλος όλους εσάς που με ώριμο και διαλεκτικό πνεύμα, πάνω απ’ όλα με αγάπη και αγωνία για την πορεία της Εκκλησίας και της θεολογίας, τόσα χρόνια, στηρίζεται με την παρουσία και τη συμμετοχή σας αυτή την προσπάθεια.