Η ιστορική μοίρα οδήγησε τους ορθόδοξους λαούς σε μακραίωνη γειτνίαση και συμβίωση με λαούς η θρησκεία των οποίων ήταν το Ισλάμ. Ο διάλογος της Ορθοδοξίας με το Ισλάμ μας πάει τόσο πίσω στο παρελθόν, που συναντάει τις μορφές του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού και του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Οι μνήμες του παρελθόντος όμως περιλαμβάνουν δεινά αλλά και θετικά εκατέρωθεν. Το φαινόμενο, άλλωστε, της κινητικότητας και μετανάστευσης των πληθυσμών στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας επιφέρει έντονη θρησκευτική πολυχρωμία αλλά και σημαντική μουσουλμανική παρουσία τόσο στην ελληνική όσο και στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, όπου το Ισλάμ έπαψε προ πολλού να είναι ο μακρινός «άλλος», ο ξένος, και έγινε ο γείτονας και ο σύνοικος.

Σ’ έναν κόσμο όπου η κλαγγή του πολέμου, της τρομοκρατίας και των διενέξεων καλύπτεται συνήθως με την επίκληση της θρησκευτικής πίστης, ορθώνοντας έτσι μεταφυσικά τείχη, αναδύεται ταυτόχρονα από την κριτικά τοποθετημένη συνείδηση του πιστού η ανάγκη οικοδόμησης διαύλων διαθρησκειακής επικοινωνίας και συνεννόησης, ιδίως μεταξύ των αυτών που δηλώνουν, και θέλουν να είναι, «παιδιά του Αβραάμ». Απέναντι σε όσους θεματοποίησαν ιδεολογικά την Σύγκρουση των θρησκειών και των πολιτισμών και στους μιλιταριστές πολιτικούς που κηρύσσουν νέες σταυροφορίες, η θεολογία οφείλει να επιμείνει στον αγαπητικό διάλογο, το σεβασμό και τη δεξίωση της θρησκευτικής και πολιτισμικής ετερότητας, μέσω της σοβαρής και έντιμης θεολογικής συζήτησης.

Η γνώση του Ισλάμ οδηγεί στην αλληλοκατανόηση και στο σεβασμό της ετερότητας, εντός της οποίας καλείται η Εκκλησία να επιτελέσει το έργο της και την αποστολή της. Αποτελεί χρέος μας λοιπόν να υπερβούμε τις κακοήθειες του παρελθόντος ώστε να οικοδομήσουμε την αγαθοτοπία του μέλλοντος. Τα παραπάνω βέβαια προϋποθέτουν σοβαρή και νηφάλια, επιστημονική συζήτηση, δίχως αμυντικά ή απολογητικά σύνδρομα και συμπλέγματα, για ερωτήματα όπως: ποιες υπήρξαν και ποια μορφή έλαβαν οι σχέσεις και οι επαφές μεταξύ της Ορθοδοξίας και του Ισλάμ, Ησυχασμού και Σουφισμού; Ποια η θέση της ερμηνευτικής στις δύο μεγάλες αυτές θρησκευτικές παραδόσεις; Ποιες οι οσμώσεις και οι αλληλεπιδράσεις; Πώς μπορούμε να θεραπεύσουμε τις μνήμες των συγκρούσεων και των διενέξεων και πώς μπορούμε να μετατρέψουμε σε πλούτο και ευλογία Θεού την εκ των πραγμάτων πλέον επιβαλλόμενη συμβίωση και συνοίκηση; Και ακόμη: η Ορθοδοξία και το Ισλάμ έχουν μόνο προμοντέρνο παρελθόν ή μήπως και νεωτερικό-μετανεωτερικό παρόν και μέλλον, και ποια μπορεί να είναι η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση των εκατέρωθεν φονταμενταλισμών; Και τέλος, αποτελεί η Ευρώπη κλειστή χριστιανική λέσχη ή πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική πολιτική πραγματικότητα;

Με αυτήν την προβληματική και τα παραπάνω κρίσιμα ερωτήματα θα ασχοληθεί η Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών στην εφετινή έβδομη σειρά μαθημάτων της με το γενικό θέμα: Ορθοδοξία και Ισλάμ – Το Ισλάμ στην Ευρώπη. Σε παράλληλες δε εκδηλώσεις (συνέδρια, διεπιστημονικά εργαστήρια και σεμινάρια), θα ασχοληθεί η Ακαδημία με θέματα όπως: Καταλλαγή, Συγχώρηση και Ειρήνη (σε συνεργασία με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών και το Boston Theological Institute), Ορθοδοξία και Παράδοση, Wittgenstein και αποφατική θεολογία, κ. α.