Η Ευχαριστιακή Επίκληση:

Οικουμενική γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσεως

CESARE GIRAUDO sj

Καθηγητής Ινστιτούτου Ανατολικών Σπουδών της Ρώμης

Αυτό το ηλεκτρονικό μήνυμα προστατεύεται από spam bots, θα πρέπει να έχετε ενεργοποιημένη τη Javascript για να το δείτε

Μετάφραση: Πρωτοπρεσβύτερος Παύλος Κουμαριανός, Δρ. Θεολογίας

«Οι υποσημειώσεις με αστερίσκους * είναι επεξηγηματικές σημειώσεις του μεταφραστή. Η μετάφραση βασίστηκε στο Ιταλικό πρωτότυπο του συγγραφέα και ολοκληρώθηκε κατόπιν διευκρινήσεων που έκανε ο ίδιος ο καθηγητής Cesare Giraudo στον μεταφραστή. Όπου το ελληνικό κείμενο αποκλίνει από το γαλλικό, αυτό οφείλεται σε πιθανόν διαφορετική διατύπωση του ιταλικού».

1. Μία διαφωνία ελάχιστα εποικοδομητική: «υπέρ ή κατά της επικλήσεως;»

Μεταξύ των κλασσικών θεμάτων που χωρίζουν καθολικούς και ορθοδόξους αναφέρεται συνήθως η διαφωνία σχετικά με την σημασία της επικλήσεως του Αγίου Πνεύματος για τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας*. Η Καθολική και η Ορθόδοξη θεολογία ενώνονται όταν ομολογούν την πίστη τους στη πραγματικότητα της παρουσίας του Κυρίου της Ευχαριστίας, αλλά αλίμονο, είναι διηρημένες όταν ασχολούνται με την συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία αυτή η «παρουσία» -η μεταβολή των Δώρων σε σώμα και αίμα Χριστού- πραγματοποιείται. Ενώ η Καθολική Εκκλησία διεκδικεί με τρόπο απόλυτο και αποκλειστικό να αποδίδει τον τελικό καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων στους λόγους του Κυρίου: «τούτο εστί το σώμα μου» / «τούτο εστί το αίμα μου», η Ορθόδοξη Εκκλησία φαίνεται να την συνδέει, με τρόπο επίσης απόλυτο και αποκλειστικό, με την επίκληση του Αγίου Πνεύματος. Αυτή η αντίθεση, που έχει τις ρίζες της σε μία καμπή της θεολογίας του Δυτικού σχολαστικισμού, βρήκε γόνιμο έδαφος στην αντιπαράθεση Ρώμης και Βυζαντίου. Για να καταλάβουμε καλύτερα τις συνέπειες αυτής της -τόσο λίγο εποικοδομητικής- αντιπαραθέσεως σχετικά με το μυστήριο που «οικοδομεί» την Εκκλησία, είναι χρήσιμο να ρίξουμε μια ματιά –έστω ακροθιγώς– στις ιστορικές συντεταγμένες υπό τις οποίες εκδηλώθηκε.

Η ευχαριστιακή συγκρότηση των μυστηρίων

(Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο, 1 Μαρτίου 2008)

Νέναντ Μιλόσεβιτς

Ου γαρ ένεστι σχεδόν τινα τελεσθήναι τελετήν ιεραρχικήν, μη της θειοτάτης ευχαριστίας (1). Mε αυτά τα χαρακτηριστικά λόγια ο συγγραφεύς των Αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων επισημαίνει την αρχαία εκκλησιαστική αντίληψη των ιερών μυστηρίων και των ιεροτελεστιών και την σχέση τους με την Θεία Ευχαριστία. Αυτή η γνώμη του θεμελιώνεται στην κατά την εποχή της συγγραφής των έργων του (5ος αιώνας) επικρατούσα λειτουργική παράδοση. Στην διδακτορική μας διατριβή επιχειρήσαμε να αποδείξουμε, ότι τα ιερά μυστήρια διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο της θείας Λειτουργίας και επί μακρό χρονικό διάστημα ήταν αρρήκτως συνδεδεμένα με αυτήν. Αυτήν την σχέση επιβεβαιώνουν τα πιο παλαιά εκκλησιαστικά μνημεία, εν πρώτοις η Καινή Διαθήκη, όπως και οι μαρτυρίες των πατέρων της Εκκλησίας αλλά και πλήθος χειρογράφων Ευχολογίων. Ωστόσο, η λειτουργική πράξη της τελέσεως των ιερών μυστηρίων κατά τους τελευταίους αιώνες –και σε ορισμένες δε περιπτώσεις καθ’ ολόκληρη την τελευταία χιλιετία ή και προ της ενάρξεως αυτής– διαφέρει εν πολλοίς από την πρωταρχική εκκλησιαστική εμπειρία και παράδοση. Τα ιερά μυστήρια και ο αυξανόμενος αριθμός των ιεροτελεστιών–sacramentalia, με την τελετουργική τους μορφή τείνουν να καταστούν ισότιμα με την Θ. Ευχαριστία.

Ευχαριστία και η Οικουμένη: «τα πάντα και εν πάσι Χριστός!»

(περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο 29 Μαρτίου 2008

Πρωτοπρεσβύτερος Παύλος Κουμαριανός

Πριν από ένα μήνα ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης ανέπτυξε στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών ένα παρεμφερές θέμα με τίτλο «Ευχαριστία και κόσμος». Σε μία αποστροφή του λόγου του είπε: «στην θεολογία, η Ευχαριστία πρέπει να ξανασυνδεθεί με τον κόσμο, ο περί Ευχαριστίας λόγος πρέπει να διευρυνθεί τόσο ώστε να συμπεριλάβει τα πάντα!» Αυτό ακριβώς το σημείο του λόγου του αγίου Περγάμου η παρούσα ομιλία φιλοδοξεί να υπογραμμίσει και να επεκτείνει επικεντρώνοντας κυρίως στην σχέση της Ευχαριστίας με την οικουμένη ως ανθρωπότητα!

Ευχαριστία και Ιεραποστολή

(Εισήγηση στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Βόλος 12 Απριλίου 2008)

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

Το κείμενο αυτό αποτελεί προφορική εισήγηση, η οποία πρόκειται να τύχει επεξεργασίας. Σε έναν βαθμό αναπτύσσει και συμπληρώνει θέσεις τις οποίες έχω διατυπώσει σε τρία μελετήματά μου: "Ιεραποστολή και Εσχατολογία", Εκκλησία και Εσχατολογία (Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Ι. Μητροπόλεως Δημητριάδος, εποπτ. Παντελή Καλαϊτζίδη), εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2003, σ. 171-190· Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται. Η Ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης, εκδ. Εν Πλω, Αθήνα 2008, σσ. 27-42, 73-91 (πρώτες δημοσιεύσεις αυτών των αποσπασμάτων, 2001 και 2000 αντίστοιχα)· "Μόνο με ψωμί; Μόνο με κρασί; Η δυνατότητα χρήσης άλλων υλικών στη θεία Ευχαριστία", Σύναξη 105 (2008), σσ. 55-73.

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το κείμενό μου αυτό το εννοώ ως χειρονομία ευγνώμονος ανταποκρίσεως. Ευγνωμοσύνη νιώθω ότι οφείλουμε σε κοντινούς και μακρινούς δασκάλους, οι οποίοι κοπιάζουν για την έξοδο της θεολογίας μας από τον σχολαστικισμό και τον ριτουαλισμό, και ταυτόχρονα τονίζουν πόσο μας χρειάζεται μια θεολογική παιδεία έκθεσης στον διάλογο. Μια παιδεία, δηλαδή, η οποία το "λόγον διδόναι" και το "λόγον αιτείσθαι" δεν τα απεχθάνεται, ούτε και απλώς τα ανέχεται, αλλά -όλως αντιθέτως- τα θεωρεί ευτύχημα. Όθεν, το κείμενό μου αυτό έρχεται ως μαθητική ανταπόκριση σε προσκλήσεις που έχουν διατυπώσει οι δάσκαλοι.

Ευχαριστία και άσκηση, ευχαριστιακή και μοναστική πνευματικότητα

(Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών, Σάββατο 1 Μαρτίου 2008)

Θεόφιλος Αμπατζίδης

Οφείλω θερμές ευχαριστίες στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών και στον φίλο κ. Καλαϊτζίδη προσωπικά, όχι μόνον για την πρόσκληση και την συμμετοχή στην αποψινή πολύ ενδιαφέρουσα βραδιά, αλλά και για την ευκαιρία που, για μια ακόμη φορά, δίδει σ’ όλους εμάς, να εντρυφήσουμε σ’ ένα δύσκολο, διαχρονικό και ταυτόχρονα πολύ σημερινό ζήτημα, όπως αυτό της σχέσης Ευχαριστίας και Άσκησης. Η επιλογή, άλλωστε, για τη φετινή ακαδημαϊκή χρονιά του θέματος: «Ευχαριστία – Εκκλησία – Κόσμος», καταδεικνύει τις ευαισθησίες της Ακαδημίας για πραγμάτευση των ουσιωδών της θεολογίας και μια προώθηση της εκκλησιολογικής σκέψης μέχρι τη συνάντησή της με τον κόσμο, την αλήθειά του και τις προοπτικές του.

Ευχαριστία και άσκηση, ευχαριστιακή και μοναστική πνευματικότητα

Περίληψη εισήγησης στην Ακαδημία Θεολογικών Σπουδών Σάββατο 1 Μαρτίου 2008

Σταύρου Γιαγκάζογλου

Συμβούλου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Η θεολογία στην Ελλάδα άρχισε να προσλαμβάνει στο κέντρο του ενδιαφέροντός της και να ερμηνεύει με έναν εντελώς νέο τρόπο την Θεία λειτουργία και την άσκηση, το ευχαριστιακό γεγονός και το ασκητικό βίωμα της μοναστικής πνευματικότητας, κυρίως, ύστερα από την ανανεωτική στροφή στην δεκαετία του ’60.

Η ανανέωση αυτή, ως γνωστόν, σήμανε για την νεοελληνική θεολογική σκέψη την εργώδη προσπάθεια εξόδου της από την λεγόμενη «Βαβυλώνεια αιχμαλωσία» και την «ψευδομόρφωση» του θεολογικού ήθους της Ορθοδοξίας (βλ. Ομολογίες Πίστεως επί Τουρκοκρατίας, ευσεβισμός των χριστιανικών οργανώσεων, νοησιαρχία και δυτικές επιδράσεις στην νεοελληνική ακαδημαϊκή θεολογία). Και οφείλουμε να αναφέρουμε ότι προέκυψε ως αποτέλεσμα ενός ανοικτού και ειλικρινούς διαλόγου με τα ανανεωτικά κινήματα της θεολογίας στη Δύση (Βιβλική, Πατερική και Λειτουργική Κίνηση), με σημείο αιχμής και ενδιάμεσο καταλύτη την ουσιαστική και γόνιμη παρουσία στη Δύση των ορθοδόξων Ρώσων θεολόγων της διασποράς.