Του Στέλιου Παπαλεξανδρόπουλου, Καθηγητή Πανεπιστημίου Αθηνών

Στην εισήγηση που ακολουθεί εξετάζουμε κάποια ζητήματα σχετικά με τη θέση της εσχατολογίας μέσα στη νέα θρησκευτικότητα. Τα ζητήματα αυτά αφορούν κυρίως στη συμβατότητα ή μη της εσχατολογίας με τη νέα θρησκευτικότητα και στις μορφές που η εσχατολογία παίρνει μέσα σ' αυτή. Όμως τι εννοούμε όταν λέμε "νέα θρησκευτικότητα" και τι όταν λέμε "εσχατολογία";

Του Βασίλη Αδραχτά, Θεολόγου, Διευθυντή του περιοδικού "Θρησκειολογία"

Η άποψη ότι Εκκλησία και πολιτική αποτελούν δύο ξένες μεταξύ τους περιοχές είναι ευρύτατα διαδεδομένη. Πρόκειται, βέβαια για μία παραπλανητική θέση : α) διότι ανάγει την κατανόηση του εκκλησιαστικού γεγονότος σε μία ιδεαλιστική σφαίρα καθαρότητας, εντελώς, άσχετη με την πραγματική Εκκλησία. β) διότι εθελοτυφλεί μπροστά στην ιστορία, η οποία πιστοποιεί όχι μόνο τη διαπλοκή Εκκλησίας και πολιτικής, αλλά και τις εκάστοτε πολιτικές πραγματώσεις της ίδιας της Εκκλησίας. Αρκεί, εν προκειμένω, η αναφορά λίγων μόνο παραδειγμάτων: α) ο αντί-εξουσιαστικός χαρακτήρας του μαρτυρίου. β) η κριτική πολιτική αντιπρόταση του κοινοβιακού μοναχισμού, γ) η υποκατάσταση της πολιτικής εξουσίας από την Εκκλησία της Ρώμης και δ) το πολιτειακό σύστημα της Εθναρχίας. Εκκλησία, λοιπόν, και πολιτική συνδέονται στενότατα. Στην παρούσα εισήγηση, όμως, θα επικεντρωθούμε στο πολιτικό status που αντιπροσωπεύει η εσχατολογική νοοτροπία.

Η Εκκλησία ως εσχατολογία συνιστά πολιτική πραγμάτωση σε επίπεδο αισθητικό. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Πρώτα απ' όλα, τι δεν σημαίνει : α) η Εκκλησία δεν πραγματώνει το πολιτικό της σώμα εξουσιαστικά, ιεραρχικά, συλλογικά και ωφελιμιστικά. β) η Εκκλησία δεν αποτελεί πολιτική επανάσταση και γ) η Εκκλησία δεν αποσκοπεί στην ηθική καθοδήγηση που υπηρετεί τα κοσμικά πολιτικά συστήματα. Ας δούμε, τώρα, τι σημαίνει αισθητική πολιτική πραγμάτωση : α) το σώμα της Εκκλησίας λειτουργεί διακονικά, μυστηριακά, προσωπικά και συμβολικά, β) το σώμα της Εκκλησίας αποτελεί μια διαρκή προφητική κριτική και γ) το σώμα της Εκκλησίας διαβρώνει και μεταποιεί εκ των έσω τα υπάρχοντα πολιτικά συστήματα.

Του Βασίλη Αδραχτά, Θεολόγου, Διευθυντή του περιοδικού "Θρησκειολογία"

Η άποψη ότι Εκκλησία και πολιτική αποτελούν δύο ξένες μεταξύ τους περιοχές είναι ευρύτατα διαδεδομένη. Πρόκειται, βέβαια για μία παραπλανητική θέση : α) διότι ανάγει την κατανόηση του εκκλησιαστικού γεγονότος σε μία ιδεαλιστική σφαίρα καθαρότητας, εντελώς, άσχετη με την πραγματική Εκκλησία. β) διότι εθελοτυφλεί μπροστά στην ιστορία, η οποία πιστοποιεί όχι μόνο τη διαπλοκή Εκκλησίας και πολιτικής, αλλά και τις εκάστοτε πολιτικές πραγματώσεις της ίδιας της Εκκλησίας. Αρκεί, εν προκειμένω, η αναφορά λίγων μόνο παραδειγμάτων: α) ο αντί-εξουσιαστικός χαρακτήρας του μαρτυρίου. β) η κριτική πολιτική αντιπρόταση του κοινοβιακού μοναχισμού, γ) η υποκατάσταση της πολιτικής εξουσίας από την Εκκλησία της Ρώμης και δ) το πολιτειακό σύστημα της Εθναρχίας. Εκκλησία, λοιπόν, και πολιτική συνδέονται στενότατα. Στην παρούσα εισήγηση, όμως, θα επικεντρωθούμε στο πολιτικό status που αντιπροσωπεύει η εσχατολογική νοοτροπία.

Η Εκκλησία ως εσχατολογία συνιστά πολιτική πραγμάτωση σε επίπεδο αισθητικό. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Πρώτα απ' όλα, τι δεν σημαίνει : α) η Εκκλησία δεν πραγματώνει το πολιτικό της σώμα εξουσιαστικά, ιεραρχικά, συλλογικά και ωφελιμιστικά. β) η Εκκλησία δεν αποτελεί πολιτική επανάσταση και γ) η Εκκλησία δεν αποσκοπεί στην ηθική καθοδήγηση που υπηρετεί τα κοσμικά πολιτικά συστήματα. Ας δούμε, τώρα, τι σημαίνει αισθητική πολιτική πραγμάτωση : α) το σώμα της Εκκλησίας λειτουργεί διακονικά, μυστηριακά, προσωπικά και συμβολικά, β) το σώμα της Εκκλησίας αποτελεί μια διαρκή προφητική κριτική και γ) το σώμα της Εκκλησίας διαβρώνει και μεταποιεί εκ των έσω τα υπάρχοντα πολιτικά συστήματα.

 1. Το πρόβλημα

Το θέμα της "εσχατολογίας", στην οποία αφιερώνεται ο φετινός πρώτος κύκλος μαθημάτων της θεολογικής Ακαδημίας της Ι.Μ.Δημητριάδος και Αλμυρού, είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επιλογή, αν και εκ πρώτης όψεως όχι τόσο γνωστή στον πνευματικό κόσμο της πατρίδας μας. Παράλληλα, είναι μια επιλογή που βρίσκεται σε απόλυτη συμφωνία με την μακραίωνη, αν και λησμονημένη παράδοσή μας. Αν στην Δύση η εσχατολογία δεν αποτέλεσε παρά το τελευταίο κεφάλαιο της δογματικής διδασκαλίας της Εκκλησίας, στη λειτουργική πράξη της Ανατολής ήταν το σημείο έναρξης και ο δείκτης πορείας της ζωής της Εκκλησίας. Ως όρος και κεφαλαιώδους σημασίας προοπτική για την εξέλιξη της θεολογικής επιστήμης σε παγκόσμιο επίπεδο δεν έχει παρά ενός μόνον αιώνα ιστορία. Η επιλογή όμως αυτή σύναμα επίκαιρη όσο ποτέ, εξαιτίας των παρερμηνειών και στρεβλώσεων τις οποίες υπέστη στο διάβα των αιώνων η οποιαδήποτε αναφορά στα έσχατα. Είναι, τέλος, μια επιλογή σπάνιας ευαισθησίας και εμβέλειας, αφού όπως θα διαπιστώσετε ευθύς αμέσως η σχέση της εσχατολογίας με την ιστορία αγγίζει την καρδιά του προβλήματος της αποστολής της Εκκλησίας στον κόσμο.

 1. Το πρόβλημα

Το θέμα της "εσχατολογίας", στην οποία αφιερώνεται ο φετινός πρώτος κύκλος μαθημάτων της θεολογικής Ακαδημίας της Ι.Μ.Δημητριάδος και Αλμυρού, είναι μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επιλογή, αν και εκ πρώτης όψεως όχι τόσο γνωστή στον πνευματικό κόσμο της πατρίδας μας. Παράλληλα, είναι μια επιλογή που βρίσκεται σε απόλυτη συμφωνία με την μακραίωνη, αν και λησμονημένη παράδοσή μας. Αν στην Δύση η εσχατολογία δεν αποτέλεσε παρά το τελευταίο κεφάλαιο της δογματικής διδασκαλίας της Εκκλησίας, στη λειτουργική πράξη της Ανατολής ήταν το σημείο έναρξης και ο δείκτης πορείας της ζωής της Εκκλησίας. Ως όρος και κεφαλαιώδους σημασίας προοπτική για την εξέλιξη της θεολογικής επιστήμης σε παγκόσμιο επίπεδο δεν έχει παρά ενός μόνον αιώνα ιστορία. Η επιλογή όμως αυτή σύναμα επίκαιρη όσο ποτέ, εξαιτίας των παρερμηνειών και στρεβλώσεων τις οποίες υπέστη στο διάβα των αιώνων η οποιαδήποτε αναφορά στα έσχατα. Είναι, τέλος, μια επιλογή σπάνιας ευαισθησίας και εμβέλειας, αφού όπως θα διαπιστώσετε ευθύς αμέσως η σχέση της εσχατολογίας με την ιστορία αγγίζει την καρδιά του προβλήματος της αποστολής της Εκκλησίας στον κόσμο.

Με ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση σας καλωσορίζουμε όλους, "τους μακράν και τους εγγύς", στο πρώτο μάθημα του χειμερινού προγράμματος της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών. Μετά την πρώτη θετική εμπειρία που είχαμε το περασμένο καλοκαίρι, με την έναρξη λειτουργίας της ακαδημίας, όπου σπουδαστές και καθηγητές απ' όλο τον κόσμο για ένα μήνα, εδώ στο Βόλο, μελέτησαν και βίωσαν λειτουργικά την ορθόδοξη θεολογία, με το χειμερινό πρόγραμμα εξειδικεύουμε κάπως τις δραστηριότητες της Ακαδημίας, αλλά ταυτοχρόνως διευρύνουμε το πεδίο δράσεως και εμβέλειας της. Έτσι, όπως ήδη ελέχθη, για την τρέχουσα ακαδημαϊκή χρονιά, τα μαθήματα της Ακαδημίας θα αφορούν στο εξαιρετικής σημασίας θέμα: Εκκλησία και Εσχατολογία, και θα είναι ελεύθερα για το κοινό. Επιπλέον, με τη μορφή και το σχήμα που υιοθέτησε στο χειμερινό της πρόγραμμα, η ακαδημία ανοίγεται στην τοπική κοινωνία και επιζητεί διάλογο με τους ελεύθερα σκεπτόμενους και προβληματιζόμενους πολίτες της πόλεως μας, χωρίς παράλληλα να αποκλείει τη συμμετοχή και από άλλες πόλεις - το αντίθετο - όπως αποδεικνύει και η παρουσία και η συμμετοχή στο πρώτο μάθημα φίλων από διάφορες περιοχές της πατρίδος μας.