Κράτος και Εκκλησία

Ο Θεός και ο Καίσαρας ορίζουν δύο ξεχωριστές πραγματικότητες σε διαρκή διαλεκτική σχέση μέσα στην Ιστορία. Ο Ιησούς Χριστός αποκάλυψε την αγάπη, την κένωση και τη διακονία ως τρόπο υπάρξεως του Θεού. Αντίθετα ο τρόπος του Καίσαρα, σύμφωνα με τα Ευαγγέλια, είναι η καταδυνάστευση και η κυριαρχία, ο φόβος και η εξουσία.

Η Εκκλησία και η πολιτική δεν μοιράζονται η πρώτη την πνευματική λεγόμενη σφαίρα της ζωής του ανθρώπου και η δεύτερη την υλική-κοσμική. Η Εκκλησία, πιστή στη θεολογία της Ενσάρκωσης, θέλει να μεταμορφώσει και να σώσει τον όλο άνθρωπο, την ανθρώπινη φύση και Ιστορία, άρα και την πολιτική, κοινωνική, οικονομική ζωή.

Η Εκκλησία, εντούτοις, δεν μπορεί να προδώσει την ουσία και την αποστολή της μεταβαλλόμενη σε σχήμα και εξουσία του αιώνος τούτου. Το ζητούμενο για την Εκκλησία είναι η ανακαίνιση και μεταμόρφωση του σύμπαντος κόσμου, και όχι η με κάθε μέσο και τρόπο παρουσία της στο δημόσιο χώρο, επικαλούμενη την προσφορά της στους αγώνες του έθνους ή προβάλλοντας την κοινωνική της χρησιμότητα, καλλιεργώντας έτσι τη σύγχυση ανάμεσα στην ιδιότητα του πολίτη και του πιστού.

Δίκαια ο αιώνας που μας πέρασε χαρακτηρίστηκε ως ο αιώνας της εκκλησιολογίας. Οι μεγάλες κοινωνικές, επιστημονικές και τεχνολογικές ανακατατάξεις, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, η ανάδειξη των προβλημάτων του τρίτου κόσμου, οδήγησαν τις «εκκλησίες» σε αναστοχασμό, αυτοκριτική και δραστηριοποίηση, αναζητώντας δρόμους συνεργασίας και συναντίληψης, αλληλοκατανόησης και συμπόρευσης, που φθάνει μέχρι και τη συζήτηση για ένωση, εάν και εφόσον οι συνθήκες “και κυρίως αυτές που αφορούν ζητήματα πίστεως” το επιτρέψουν. Ακόμη και το φαινόμενο της «επιστροφής της θρησκείας» στο σύγχρονο κόσμο, ως αποτέλεσμα των αδιεξόδων της ύστερης νεωτερικότητας, στάθηκε παράγοντας ενεργοποίησης του κοινωνικού ρόλου των Εκκλησιών, αλλά κυρίως και κατεξοχήν, παράγοντας ανανοηματοδότησης της αυτοσυνειδησίας τους. Κατανοήθηκε, για παράδειγμα, πως η αφηρημένη θεολογία και η εκκλησιολογία χωρίς αντίκρισμα στη ζωή, με ατομικιστικές κατανοήσεις και πρακτικές αναδείχθηκε από τα πράγματα ατελέσφορη και οδηγήθηκε ανεπιστρεπτί στο παρελθόν.

Αναντίρρητα η Ορθόδοξη Θεολογία, στο πρόσφατο σχετικά παρελθόν, επεξεργάστηκε με αρκετή επιτυχία βασικές διαστάσεις της περί Εκκλησίας θεολογίας.

του Αντώνη Μανιτάκη, Καθηγητή του Συνταγματικού Δικαίου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Σάββατο 15 Δεκεμβρίου 2001

Το ερώτημα που θα ήθελα να θέσω στην κρίση σας με τη σημερινή εισήγησή μου είναι κατά πόσο η Ορθόδοξη Θεολογία και Εκκλησία είναι εξοικειωμένες με την θεωρία και πρακτική των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Η έρευνά μου, λόγω ειδικότητας, περιορίστηκε σε δευτερογενείς πηγές, δεν ήταν συστηματική και αρκέστηκε στην πρόσφατη ελληνόγλωσση σχετική βιβλιογραφία. Οι θέσεις μου είναι για το λόγο αυτό προσωρινές και ανολοκλήρωτες. Συμβουλεύτηκα κυρίως την εξαιρετική μελέτη του Αρχιεπισκόπου Τιράνων κ. Αναστασίου, "Ορθοδοξία και Δικαιώματα του Ανθρώπου", τα δοκίμια του Χρήστου Γιανναρά "Η απανθρωπία του δικαιώματος", τη μελέτη του Σάββα Αγουρίδη, "Τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στο δυτικό κόσμο", και την παλαιότερη θεολογική μελέτη του Βασ. Στογιάννου "Ελευθερία" (Η περί Ελευθερίας διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου και των πνευματικών ρευμάτων της εποχής του). Συμβουλεύτηκα παράλληλα και ορισμένα γραπτά του Στέλιου Ράμφου.

Προτάσεις για υπέρβαση της άγονης αντιπαράθεσης "ορθοδοξισμού" και "φονταμενταλισμού της νεωτερικότητας"

Τα δικαιώματα του ανθρώπου αποτελούν μια από τις σημαντικότερες πολιτικές κατακτήσεις της νεωτερικότητας. Με την Οικουμενική Διακήρυξή τους στις 10.12.1948 προβάλλονται ως "κοινό ιδανικό, στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και τα έθνη", αναγνωρίζονται ως αξιακό θεμέλιο της ειρηνικής συνύπαρξης των ατόμων, των λαών και των πολιτισμών στη βάση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Παρά τις σύγχρονες αμφισβητήσεις, κυρίως από τους μη δυτικούς πολιτισμούς, οι οποίοι ταυτίζουν τα "δυτικά" δικαιώματα του ανθρώπου με πολιτισμικό ιμπεριαλισμό, φαίνεται ότι η οικουμενική τους πορεία δεν είναι αναστρέψιμη. Ούτως ή άλλως, δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε μια ανθρωπότητα, στα ανθρωπιστικά κριτήρια της οποίας δεν θα περιλαμβάνονταν τα δικαιώματα του ανθρώπου