Δίκαια ο αιώνας που μας πέρασε χαρακτηρίστηκε ως ο αιώνας της εκκλησιολογίας. Οι μεγάλες κοινωνικές, επιστημονικές και τεχνολογικές ανακατατάξεις, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, η ανάδειξη των προβλημάτων του τρίτου κόσμου, οδήγησαν τις «εκκλησίες» σε αναστοχασμό, αυτοκριτική και δραστηριοποίηση, αναζητώντας δρόμους συνεργασίας και συναντίληψης, αλληλοκατανόησης και συμπόρευσης, που φθάνει μέχρι και τη συζήτηση για ένωση, εάν και εφόσον οι συνθήκες “και κυρίως αυτές που αφορούν ζητήματα πίστεως” το επιτρέψουν. Ακόμη και το φαινόμενο της «επιστροφής της θρησκείας» στο σύγχρονο κόσμο, ως αποτέλεσμα των αδιεξόδων της ύστερης νεωτερικότητας, στάθηκε παράγοντας ενεργοποίησης του κοινωνικού ρόλου των Εκκλησιών, αλλά κυρίως και κατεξοχήν, παράγοντας ανανοηματοδότησης της αυτοσυνειδησίας τους. Κατανοήθηκε, για παράδειγμα, πως η αφηρημένη θεολογία και η εκκλησιολογία χωρίς αντίκρισμα στη ζωή, με ατομικιστικές κατανοήσεις και πρακτικές αναδείχθηκε από τα πράγματα ατελέσφορη και οδηγήθηκε ανεπιστρεπτί στο παρελθόν.

Αναντίρρητα η Ορθόδοξη Θεολογία, στο πρόσφατο σχετικά παρελθόν, επεξεργάστηκε με αρκετή επιτυχία βασικές διαστάσεις της περί Εκκλησίας θεολογίας.

Η καταιγιστική εμφάνιση και εδραίωση ποικίλων ετεροτήτων (εθνικών, φυλετικών, θρησκευτικών, ιδεολογικών, κοινωνικών, ηλικιακών κλπ) στη ζωή των ανθρώπων και των κοινωνιών, οδήγησαν στην απώλεια του ομογενοποιημένου κοινωνικού και θρησκευτικού χώρου και στη ριζική μεταμόρφωση των κλειστών παραδοσιακών κοινωνιών. Η οικονομική ανάπτυξη, η επανάσταση της πληροφορικής, οι ραγδαίες γεωπολιτικές μεταβολές και οι συνακόλουθες πληθυσμιακές μετακινήσεις, επέφεραν ριζικές ανακατατάξεις και αναμίξεις πληθυσμών και πολιτισμών, καθιστώντας επείγον και επίκαιρο το αίτημα της θρησκευτικής συνύπαρξης και του διαλόγου των πολιτισμών, αλλά και αναδεικνύοντας τον κίνδυνο του θρησκευτικού συγκρητισμού, με πάντοτε ανοιχτή όμως την πρόκληση του ευαγγελισμού και της ιεραποστολής. Παράλληλα, η προϊούσα ολοκλήρωση του φαινομένου της εκκοσμίκευσης, με την χειραφέτηση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής από την εκκλησιαστική επιρροή, ασκεί όλο και περισσότερο πίεση για την υποχώρηση της κυρίαρχης θέσης των θρησκειών πολύ περισσότερο της μιας θρησκείας από τη δημόσια σφαίρα.

Καταγράφεται επίσης μία σαφής μετατόπιση από τα ομαδικά και κοινωνικά στα ατομικά δικαιώματα που ιδεολογικοποιεί την πολυδιάσπαση του υποκειμένου.

Το καινούργιο και ριζοσπαστικό στοιχείο που χαρακτηρίζει εξαρχής τη θεολογία και την πράξη της χριστιανικής Εκκλησίας -ως αποτέλεσμα της ευχαριστιακής και εσχατολογικής της ταυτότητας- είναι η υπέρβαση των κάθε μορφής διασπάσεων (φύλου, φυλής, έθνους, κοινωνικής τάξης). Στην νέα εν Χριστώ πραγματικότητα που βιώνει και κηρύττει η Εκκλησία, δεν υπάρχει χώρος για κανενός είδους διαχωρισμό ή ανισότητα: "ουκ ένι Ιουδαίος ουδέ Έλλην, ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος, ουκ ενι άρσεν και θήλυ. πάντες γαρ υμείς εις εστέ εν Χριστώ Ιησού" (Γαλ., 3, 28).

Ο Χριστιανισμός, σε αντίθεση με τις ιδέες και τις πρακτικές της ανδροκρατικής εποχής του, ανατίμησε τη θέση και το ρόλο της γυναίκας, ενώ κορυφαίοι εκπρόσωποι του δεν δίστασαν να καταγγείλουν τους άδικους εις βάρος της νόμους: "άνδρες ήσαν οι νομοθετούντες, δια τούτο κατά γυναικών η νομοθεσία" (άγιος Γρηγόριος Θεολόγος). Στο πρόσωπο της Θεοτόκου Μαρίας ο άνθρωπος αξιώθηκε να γεννήσει εντός της ιστορίας τον"Υιό και Λόγο του Θεού, ενώ η ύπαρξη του θεσμού των Διακονισσών στην Αρχαία Εκκλησία και καθ όλη σχεδόν την περίοδο του Βυζαντίου, μαρτυρεί για τη νέα αυτή πραγματικότητα. Παράλληλα όμως προς την απελευθερωτική αυτή στάση, δεν έλειψαν στον εκκλησιαστικό χώρο και οι τάσεις υποτίμησης της γυναίκας, καθώς πολύ (συχνά αυτή συνδέθηκε με το κακό και την αμαρτία. Η ιεραρχική υπαγωγή της γυναίκας στον άνδρα -"κληρονομιά" του αρχαιοελληνικού και ιουδαϊκού κόσμου- πέρασε ως ένα βαθμό στη ζωή και τους θεσμούς της Εκκλησίας, αναπαράγοντας σχήματα και δομές σε προφανή αναντιστοιχία με τη θεολογική και εσχατολογική της αυτοσυνειδησία.

Eucharist, Church and the World

(Download the program in pdf format: 558.91 Kb )

(Download the poster in pdf format: 163.83 Kb )

The Divine Eucharist —the Church’s mystery and sacrament par excellence, the sacrament which constitutes the Church and gathers to her the scattered people of God— was linked from very early on with the experience of a foretaste of the Eschaton, the last things, and of a anticipating proleptic manifestation of the coming Kingdom since, historically, the Church was considered to be an image of the Eschaton in History. The expectation of the Kingdom and the vision of another life far from injustice and division, decay and death have marked the theology and liturgical practice of the Church from the beginning. Later, this becomes embedded in the Orthodox iconographic tradition which, contrary to popular opinion, should not be interpreted in terms of protology, but in terms of eschatology.

Στη διάρκεια της χρονιάς που μας πέρασε (2000-01), προσεγγίζοντας το θέμα "Εκκλησία και Εσχατολογία", διαπιστώσαμε ότι το πλήρωμα, η ταυτότητα της Εκκλησίας δεν βρίσκεται στο παρελθόν αλλά στο μέλλον, στον ανακαινισμένο κόσμο της βασιλείας του Θεού, για τον οποίο οι χριστιανοί προσεύχονται και αγωνίζονται και ο οποίος έχει αρχίσει ήδη να φωτίζει και να επηρεάζει το παρόν και την ιστορία. Η εκκλησιαστική κοινότητα ζει και τρέφεται από το όραμα των Εσχάτων, γι αυτό και η Εκκλησία δεν αντλεί την υπόστασή της από καμμιά παγιωμένη δομή, από κανένα δεδομένο σχήμα που της έρχεται από το παρελθόν. Μ' άλλα λόγια η Εκκλησία δεν αντλεί την υπόστασή της απ' αυτό που είναι, αλλά απ' αυτό που θα γίνει στο μέλλον, στα Έσχατα.

Φυσική συνέχεια της εσχατολογικής προβληματικής θα λέγαμε ότι αποτελεί η επιλογή του θέματος " Ορθοδοξία και Νεωτερικότητα ", που θα μας απασχολήσει τη φετεινή χρονιά.

Εκκλησία και Εσχατολογία

Σε κάθε εποχή, αλλά ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, η θεολογία καλείται να λειτουργήσει ως η προφητική φωνή για την επανεύρεση της αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας. Η Εκκλησία ορίζεται ως κοινότητα ευχαριστιακή, στο μέτρο που η αλήθεια της πραγματώνεται στην Ευχαριστία, στο μυστήριο δηλαδή της καθολικής συναδέλφωσης των ανθρώπων και της εν Χριστώ κοινωνίας Θεού και κόσμου. Η Ευχαριστία όμως είναι πρόγευση των Εσχάτων, προληπτική πραγμάτωση της ερχόμενης "Βασιλείας του Θεού", που θα σημάνει "την των πάντων ενότητα" και την οριστική νίκη εναντίον του θανάτου. Γι' αυτό και η Εκκλησία ορίζεται και ως κοινότητα εσχατολογική, που βιώνει την ένταση ανάμεσα στο "ήδη" και στο "όχι ακόμη". Η Εκκλησία δηλαδή δεν αντλεί την ύπαρξη της από αυτό που είναι, αλλά από αυτό που θα γίνει, όχι από το παρόν ή από το παρελθόν, από αυτό που της δόθηκε ως θεσμός, αλλά από το μέλλον, από τα Έσχατα.

Orthodox Christianity and Islam-Islam in Europe

Historic events have led the orthodox peoples to long-time bordering and coexistence with Muslim populations. The dialogue between Orthodox Christianity and Islam goes as far back as Saint John of Damascus and Saint Gregory Palamas. History shows that past interaction includes a mixture of mutual confrontations and understanding occasioned by both sides. More recently, as a result of the massive mobility and immigration of non-Christian populations in the course of late modernity, virtually all European societies, including Greece, have experienced an intense religious plurality in their midst, owing chiefly to the unprecedented influx of a sizeable Muslim presence in the Continent, to a point where Islam is no longer the distant “other” or foreigner, but has become the neighbour and housemate.

In a world where the trumpets of war, terrorism and conflicts are usually covered with dangerous and self-serving religious rhetoric, which in turn erects religious and metaphysical walls among peoples, there also emerges from the critical conscience of the alert and informed faithful the need to build venues of inter-religious communication and understanding, especially among those who declare, and want to be, “children of Abraham”. In contrast to those who make an ideology out of the Conflict of religions and cultures, and most certainly against politicians with militant proclivities eager to declare new crusades, theology owes to insist unwaveringly on the need for increased dialogue based on love, respect and the acceptance of religious and cultural otherness, through serious and honest theological discussion.